حوزه سلامت روان در ایران هم‌زمان با دو چالش ساختاری مواجه شده است: تشدید فشارهای اقتصادی و اجتماعی که بسترساز افزایش اختلالات خلقی و روانی است، و در سوی دیگر، محدودیت‌های گسترده در زنجیره تأمین دارو و کمبود شدید زیرساخت‌های درمانی. هشدارهای اخیر نهادهای تخصصی پزشکی و اظهارات مسئولان بخش سلامت حاکی از آن است که روند صعودی «صرفه‌جویی خودسرانه در مصرف دارو» توسط بیماران به دلیل گرانی و نایاب شدن اقلام ضروری، کشور را در آستانه موجی از عود بیماری و تقاضای فزاینده برای بستری قرار داده است؛ تقاضایی که با توجه به کمبود مزمن تخت‌های روان‌پزشکی، نظام درمانی را با بحران مواجه خواهد کرد.
نایاب شدن اقلام دارویی حیاتی و پدیده «صرفه‌جویی درمانی»
بر اساس گزارش‌های رسانه‌های داخلی از جمله «تجارت‌نیوز» و «خبرآنلاین»، بحران دسترسی به داروهای اعصاب و روان از مرحله «کمیابی» به مرحله «نایابی» کامل برخی از اقلام حیاتی رسیده است. سید وحید شریعت، رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرده که دسترسی به داروهای پایه‌ای مانند بوسپیرون (ضداضطراب)، کلومیپرامین (ضدوسواس)، و داروهای ضدروان‌پریشی خوراکی نظیر پرفنازین، تیوتیکسن و فلوپنتیکزول قطع یا به‌شدت محدود شده است.
بحران تنها به داروهای خوراکی محدود نیست. به گفته رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان، حتی داروهای تزریقی پرکاربرد و سنتی نظیر هالوپریدول، ریسپریدون و فلوفنازین که حتی در سخت‌ترین برهه‌های دهه‌های گذشته نیز در دسترس بودند، اکنون در بازار دارویی نایاب شده‌اند. شریعت کمبود و کاهش ذخایر مواد اولیه دارویی در کشور را عامل اصلی توقف یا کاهش شدید تولید این اقلام داخلی عنوان کرده و نسبت به خالی شدن انبارها هشدار داده است.
پیامد مستقیم این کمبودها، شکل‌گیری پدیده‌ای خطرناک به نام «صرفه‌جویی دارویی» است. فشارهای فزاینده اقتصادی و رشد تصاعدی هزینه‌های درمان موجب شده است تا گروهی از بیماران دوز مصرفی خود را به‌صورت خودسرانه کاهش دهند؛ برای نمونه، مصرف روزانه خود را از دو قرص به یک قرص برسانند یا فاصله ویزیت‌های تخصصی را از یک ماه به دو یا سه ماه افزایش دهند تا هزینه‌های خود را مدیریت کنند. این رفتار درمانی ناخواسته، به‌طور مستقیم خطر عود بیماری را تقویت می‌کند.
شکاف زیرساختی: ظرفیت تخت‌های روان‌پزشکی در برابر تقاضا
در شرایطی که کارشناسان نسبت به بازگشت علائم حاد بیماران هشدار می‌دهند، پاسخ این پرسش که آیا نظام بیمارستانی کشور آماده پذیرش این بیماران است، نگران‌کننده به نظر می‌رسد.
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، آمار تخت‌های روان‌پزشکی فعال در کشور را حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت اعلام کرده است. با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۸۷ میلیون نفری ایران، این آمار نشان‌دهنده وجود تقریباً ۱۲ تخت روان‌پزشکی به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر است؛ یعنی به‌طور متوسط به ازای هر ۸ هزار و ۲۰۰ نفر، تنها یک تخت روان‌پزشکی در کشور وجود دارد.
| کشور / منطقه | تعداد تخت روان‌پزشکی به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر |
| ایران | ۱۲ تخت |
| میانگین اتحادیه اروپا | ۷۱ تخت |
| بلژیک | ۱۴۰ تخت |
| آلمان | ۱۳۴ تخت |
| ترکیه | ۴ تخت |
اگرچه سازمان جهانی بهداشت شاخص یکسانی برای همه نظام‌های درمانی تعیین نکرده و نوع نظام ارجاع و خدمات سرپایی را در نیاز به تخت مؤثر می‌داند، اما مقایسه آماری نشان می‌دهد ایران فاصله معناداری با میانگین اتحادیه اروپا (۷۱ تخت به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر بر اساس داده‌های یورواستات) دارد. در حال حاضر نیز بخش‌های روان‌پزشکی با ظرفیت کامل فعالیت می‌کنند و بیماران نیازمند بستری در نوبت‌های طولانی قرار می‌گیرند.
تبعات بالینی قطع درمان و نقد رویکرد «تاب‌آوری فردی»
درمان‌های روان‌پزشکی عموماً فرایندهایی طولانی‌مدت و مبتنی بر پایداری بیولوژیک هستند. حامد موسوی، روان‌پزشک، در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز توضیح می‌دهد که قطع ناگهانی یا تغییر نامنظم دوز در داروهای ضدروان‌پریشی، ضدافسردگی و تثبیت‌کننده‌های خلق، علاوه بر بروز علائم محرومیت فیزیکی، می‌تواند به بازگشت سریع علائم حاد، بی‌خوابی، اضطراب شدید، آشفتگی رفتاری و توهم منجر شود.
این واقعیت بالینی، گزاره‌هایی که صرفاً بر «تاب‌آوری روانی فرد» تکیه دارند را به چالش می‌کشد. به گفته رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، مفهوم تاب‌آوری مربوط به پیشگیری در جامعه عمومی است و نمی‌توان بیماری را که وارد فاز فعال و بیولوژیک یک اختلال روانی شده با توصیه به استقامت یا آرامش درمان کرد. تکیه بر شعارهای روان‌شناختی به جای تأمین پایدار دارو، تنها روند درمان را به تعویق انداخته و بیماران را به سمت آسیب‌های ثانویه مانند سوءمصرف مواد یا الکل سوق می‌دهد.
بسترهای اقتصادی و اجتماعی؛ چرخه معیوب سلامت روان
سلامت روان مقوله‌ای منتزع از ساختار کلی اقتصاد نیست. تورم مستمر، نوسانات بازار کار، افت قدرت خرید و ناامنی مسکن، فشارهای روانی فزاینده‌ای بر خانواده‌ها وارد ساخته‌اند. زمانی که یکی از اعضای خانواده دچار اختلال روان‌پزشکی می‌شود، بار مالی مضاعفی تحمیل می‌گردد؛ از دست رفتن شغل احتمالی بیمار از یک سو و تحمیل هزینه‌های سنگین ویزیت و داروی آزاد از سوی دیگر، توان اقتصادی خانواده را فرسایش می‌دهد.
این وضعیت نشان می‌دهد درمان بیماران اعصاب و روان را نمی‌توان تنها در سطح مطب و بیمارستان محدود دید، بلکه امنیت اقتصادی پیش‌شرط پایداری درمان است.
نظام سلامت ایران در تقاطع یک بحران پیش‌بینی‌پذیر قرار گرفته است. انباشت استرس‌های عمومی هم‌زمان با اختلال در زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی و ناکافی بودن زیرساخت بستری، خطرات بالینی گسترده‌ای به همراه دارد. راهکارهایی نظیر طرح‌های جامعه‌محور مانند «برنامه سراج» هرچند در تئوری می‌توانند بار بستری‌های غیرضروری را بکاهند، اما اجرای آن‌ها بدون تضمین دسترسی به داروهای پایه و پوشش کامل بیمه‌ای ناممکن است. برای پیشگیری از سرریز بیماران به اورژانس‌ها، سیاست‌گذاران نیازمند بازنگری فوری در سازوکار تأمین مواد اولیه دارویی و تخصیص منابع پایدار به بخش سلامت روان هستند.
- بحران فزاینده سلامت روان در ایران؛ تقاطع نایاب شدن دارو، فشارهای معیشتی و کمبود مزمن تخت‌های بستری
- تلاقی ناترازی ساختاری و خسارات جنگی؛ اذعان دولت به خروج ۲۸ درصد از ظرفیت تولید گاز و خطر قطعی سراسری
- جهش دوبارەی بهای نفت؛ امتناع ایران از خروج اورانیوم و تشدید حملات در تنگه هرمز
- انتقال وزیر خزانه‌داری آمریکا به پایگاه نظامی در پی تهدیدهای تروریستی رژیم تهران؛ عزم واشینگتن برای تداوم عملیات طرد اقتصادی
- بن‌بست در ابتکار دو روزه؛ رد پاسخ واشنگتن از سوی تهران و تشدید صف‌آرایی در خلیج فارس
