وزارت تحصیلات عالی تحت کنترل گروه طالبان در روز یک‌شنبه ۹ اوت ۲۰۲۶ (۱۸ مرداد ۱۴۰۵) با انتشار بیانیه‌ای رسمی، از لغو دائمی مجوز فعالیت ۲ دانشگاه خصوصی و تعلیق یک‌ساله فعالیت ۷ دانشگاه دیگر در ولایت‌های مختلف افغانستان خبر داد.
به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، این اقدام انضباطی گسترده پس از انجام بررسی‌ها و ارزیابی‌های میدانی کمیته‌های نظارتی این وزارت‌خانه در نیم‌سال بهاری سال ۱۴۰۵ خورشیدی اتخاذ شده است. این وزارت‌خانه دلیل اصلی این رویه را کشف تخلفات گسترده اداری و آموزشی در ساختار مدیریتی این مراکز اعلام کرده است. با این حال، کارشناسان آموزشی بر این باورند که این حرکت، ابعاد تازه‌ای از تلاش برای کنترل همه‌جانبه نهادهای علمی در کشور را نشان می‌دهد.
جزئیات دانشگاه‌های مشمول دستور جدید طالبان
بر اساس اعلامیه رسمی وزارت تحصیلات عالی طالبان، فعالیت آموزشی ۷ دانشگاه خصوصی به مدت ۱ سال به حالت تعلیق درآمیخته است. به گزارش وب‌سایت کابل‌ناو، این دانشگاه‌ها شامل دانشگاه «برلاس» در ولایت جوزجان، دانشگاه‌های «راه سعادت» و «ترکستان» در ولایت بلخ، دانشگاه‌های «ازهر» و «برنا» در ولایت بدخشان، دانشگاه «رشاد» در ولایت فاریاب و دانشگاه «پیام» در کابل هستند. همچنین مجوز فعالیت مؤسسه تحصیلات عالی «کهندژ» در ولایت قندوز و «خانه دانش» در ولایت تخار به صورت دائمی باطل شده است.
بیشتر این دانشگاه‌ها در مناطق شمالی و شمال‌شرقی افغانستان واقع شده‌اند. به گزارش خبرگزاری اطلاعات روز، این تعلیق‌ها و ابطال مجوزها پس از آن صورت گرفت که نهادهای مذکور پیش از این هشدارهای متعددی در خصوص لزوم اصلاح ساختارهای خود دریافت کرده بودند، اما عدم توجه به توصیه‌های اصلاحی در نهایت منجر به صدور این احکام سنگین شد.
ابهام در پرونده‌های اتهامی و ادعای «دانشجویان خیالی»
وزارت تحصیلات عالی طالبان دلایل گوناگونی را برای این برخورد انضباطی مطرح کرده است. به گزارش شبکه تلویزیونی آمو، یکی از اتهامات اصلی مطرح‌شده علیه این مؤسسات، ثبت و نگهداری نام «دانشجویان خیالی» در سامانه‌های آموزشی است. طالبان مدعی شده‌اند که نام شمار زیادی از دانشجویانی که به دلیل غیبت‌های طولانی یا انصراف عملاً از چرخه تحصیل خارج شده بودند، همچنان به عنوان دانشجویان فعال ثبت شده بود تا از این طریق مدرک تحصیلی صادر شود.
به گزارش وب‌سایت خبری مرز تی‌وی، جعل و دست‌کاری در دفترهای حضور و غیاب کلاسی، شرکت دادن دانشجویان فاقد شرایط در آزمون‌های پایان نیم‌سال و عدم رعایت نصاب آموزشی مصوب از دیگر موارد نقض قانون عنوان شده است. طالبان همچنین ادعا کرده‌اند که در برخی کلاس‌ها با وجود درج عنوان درس در برنامه‌های هفتگی، حتی ۱ دانشجو نیز در کلاس‌ها حضور فیزیکی نداشته است.
بخش مهمی از این اتهامات به رشته‌های علوم پزشکی مربوط می‌شود. وزارت تحصیلات عالی طالبان اعلام کرده است که برخی از این مراکز فاقد تجهیزات کافی آزمایشگاهی و امکانات آموزش عملی برای رشته‌های پزشکی بوده‌اند و دانشجویان آن‌ها نیز دوره‌های کارورزی عملی خود را در بیمارستان‌ها سپری نمی‌کردند. فقدان ارکان اداری شایسته مانند رئیس دانشگاه یا معاونان علمی واجد شرایط نیز از دیگر بندهای این بیانیه به شمار می‌آید.
تقارن بستن دانشگاه‌ها با رویکردهای ایدئولوژیک جدید
این محدودیت‌های انضباطی جدید در شرایطی رخ می‌دهد که فشارهای ایدئولوژیک بر سیستم آموزشی افغانستان به شکل چشمگیری افزایش یافته است. درست یک روز پیش از این بیانیه، در تاریخ ۸ اوت ۲۰۲۶ (۱۷ مرداد ۱۴۰۵)، هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، در نشستی با سرپرست وزارت تحصیلات عالی و رؤسای دانشگاه‌های دولتی، بر لزوم تغییر بنیادین مسیر آموزش عالی به سمت ترویج علوم دینی و مذهبی تأکید کرد. به گزارش رسانه همدم‌نیوز، این هم‌زمانی نشان‌دهنده عزم جدی برای همسو کردن تمام نهادهای علمی با ارزش‌های مدنظر این گروه است.
بیشتــــــــــــر:
ترور رئیس اطلاعات و فرهنگ بدخشان در افغانستان
دیپلماسی پنهان اروپا با طالبان؛ اخراج مهاجران افغان در ترازوی حقوق بشر
این نخستین بار نیست که نظام آموزش عالی افغانستان با چنین چالش‌هایی مواجه می‌شود. در دسامبر ۲۰۲۲ (آذر ۱۴۰۱)، طالبان با صدور دستوری، آموزش عالی زنان را تا اطلاع ثانوی تعلیق کردند که عملاً نیمی از جامعه دانشجویی کشور را محروم ساخت. به گزارش شبکه افغانستان اینترنشنال، پیش از این ممنوعیت، حدود ۱۰۲ هزار و ۶۳۰ دانشجوی زن در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی مشغول به تحصیل بودند که از این میان، دست‌کم ۸۹ هزار و ۴۵۶ نفر بلافاصله از دانشگاه‌ها اخراج شدند. این محرومیت بزرگ، ضربه اقتصادی مهلکی به دانشگاه‌های خصوصی وارد کرد.
پیش از این نیز طالبان اقدام به لغو یا تعلیق دانشگاه‌های دیگر کرده بودند. برای نمونه، در دسامبر ۲۰۲۴ (آذر ۱۴۰۳)، مجوز فعالیت ۱۱ دانشگاه خصوصی دیگر مانند سلطان محمود غزنوی، ابونصر و فجرستان لغو شده بود. همچنین در نوامبر ۲۰۲۵ (آبان ۱۴۰۴) نیز فعالیت ۴ دانشگاه بزرگ دیگر از جمله دانشگاه ابن‌سینا و دنیا به حالت تعلیق درآمد.
پیامدهای اقتصادی و سرنوشت نامعلوم دانشجویان
لغو مجوز و تعلیق فعالیت این ۹ مرکز آموزشی، نگرانی‌های عمیقی را در جامعه علمی افغانستان ایجاد کرده است. به گزارش پایگاه خبری ایراف، بسیاری از دانشگاه‌های خصوصی پیش از این نیز به دلیل کاهش شدید درآمد ناشی از غیبت دختران، در آستانه ورشکستگی کامل قرار داشتند. اکنون با بسته شدن این مراکز، وضعیت معیشتی ده‌ها استاد و کارمند اداری به شدت به خطر افتاده است.
از سوی دیگر، سرنوشت دانشجویان پسر باقیمانده در این دانشگاه‌ها کاملاً نامعلوم است. وزارت تحصیلات عالی طالبان هنوز هیچ راهکار مشخصی برای انتقال این دانشجویان به سایر دانشگاه‌های خصوصی یا چگونگی بازپرداخت شهریه‌های پرداختی آنان ارائه نداده است. این دانشگاه‌ها به ویژه در رشته‌های پزشکی نقشی راهبردی در تأمین نیروی درمانی مناطق محروم داشتند و تعطیلی آن‌ها می‌تواند دسترسی به خدمات بهداشتی را در این ولایات با بحران جدی مواجه کند. تلاش رسانه‌ها برای گفتگو با مدیران دانشگاه‌های تعلیق‌شده جهت دریافت جزئیات بیشتر به دلیل فضای امنیتی حاکم بی‌نتیجه مانده و آنان از هرگونه اظهار نظر خودداری کرده‌اند.
