با خروج آخرین کاروان‌های نظامی ایالات متحده از پایگاه هوایی اربیل در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ (۸ مهر ۱۴۰۵)، طولانی‌ترین دوره استقرار نظامی مستقیم ارتش آمریکا در خاورمیانه پس از ۲۳ سال به نقطه پایان رسید. هم‌زمان با اعلام چهار روز تعطیلی عمومی در بغداد به مناسبت «روزهای حاکمیت ملی»، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشیال» این رخداد را یک «پیروزی قاطع» برای واشنگتن توصیف کرد. در نقطه مقابل، جمهوری اسلامی و متحدان منطقه‌ای آن نیز پایان حضور نظامی آمریکا را به‌مثابه تحقق راهبرد خود و عقب‌نشینی نیروهای خارجی ارزیابی کردند. بازخوانی این رخداد، فراتر از اعلام پیروزی‌های هم‌زمان از سوی طرفین، نشان‌دهنده ورود عراق به مرحله‌ای پیچیده از موازنه قوا، ابهامات امنیتی و تداوم وابستگی‌های ساختاری است.
موضع‌گیری ترامپ در «تروث سوشیال» و تغییر آرایش واشنگتن
دونالد ترامپ با انتشار پیامی در حساب کاربری خود در «تروث سوشیال»، خروج کامل نیروهای کشورش را اعلام کرد و اظهار داشت که آخرین یگان‌های آمریکایی در حال ترک خاک عراق هستند. وی تصمیم‌های اولیه برای ورود به این جنگ را «تصمیم‌گیری‌های بسیار بد که آمریکا را وارد این باتلاق کرد» خواند و اظهار داشت که عملیات موسوم به «عزم راسخ» که در سال ۲۰۰۳ تحت ریاست‌جمهوری جورج دبلیو بوش آغاز شد و در دوران باراک اوباما و جو بایدن تداوم یافت، در سال ۲۰۲۶ تحت رهبری او به فرجام رسیده است.
ترامپ این رویداد را «روزی بزرگ برای آمریکا، پیروزی برای عراق و شکستی قطعی برای داعش» توصیف کرد و با مقایسه این عقب‌نشینی با خروج سال ۲۰۲۱ از کابل، اظهار داشت که این روند برخلاف افغانستان، خروجی منظم و بدون بر جای گذاشتن تجهیزات نظامی و تلفات بوده است. رئیس‌جمهور آمریکا همچنین با ستایش از علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، پیروزی انتخاباتی او را قاطع خواند و ابراز امیدواری کرد که بغداد بتواند امور داخلی خود را مدیریت کند.
با وجود لحن پایان‌بخش ترامپ، بیانیه‌های دیگر ارکان واشنگتن ماهیتی تدریجی را ترسیم می‌کنند. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، پیش‌تر پس از گفت‌وگو با مقامات عراقی اظهار داشته بود که پایان مأموریت رزمی ائتلاف، بستری برای ایجاد روابط امنیتی و دفاعی دوجانبه دائم بر پایه تبادل اطلاعات، آموزش و فروش تسلیحات است؛ رویکردی که نشان می‌دهد واشنگتن به جای پایگاه‌های متعارف، از طریق بزرگ‌ترین سفارتخانه خود در جهان و کانال‌های مستشاری حضور خود را دنبال می‌کند.
اهرم‌های پنهان: تسلط بر درآمدهای نفتی از مجرای فدرال رزرو
یکی از جنبه‌های بنیادین روابط دو کشور که فارغ از حضور فیزیکی سربازان دست‌نخورده باقی مانده، مدیریت درآمدهای نفتی عراق توسط ایالات متحده است. از زمان اشغال سال ۲۰۰۳ و تشکیل «صندوق توسعه عراق»، عواید دلاری حاصل از فروش نفت این کشور در بانک فدرال رزرو نیویورک تجمیع و نگهداری می‌شود. فرمانی اجرایی که بیش از دو دهه پیش صادر شد، تا امروز تمدید گردیده و اکنون به حسابی متعلق به بانک مرکزی عراق در فدرال رزرو بدل شده است.
این کنترل مؤثر بانکی، اهرم اعمال فشار کم‌نظیری در اختیار خزانه‌داری آمریکا قرار می‌دهد. بغداد برای دسترسی به اسکناس دلار و تخصیص بودجه روزمره خود عملاً به تأیید تراکنش‌ها از سوی نیویورک وابسته است. این ساختار پولی نه تنها آزادی عمل مالی دولت عراق را در تبادلات کلان محدود می‌کند، بلکه مجرایی مستقیم برای مهار گردش ارز به مقصد ایران و نظارت سخت‌گیرانه بر مبادلات تجاری و تسویه گاز و برق صادراتی تهران به شمار می‌رود. از این منظر، خروج نظامی هیچ‌گونه خدشه‌ای به برتری اقتصادی-نهادی واشنگتن بر شریان حیاتی اقتصاد عراق وارد نیاورده است.
بازتاب در ایران: پایان اشغال در ترازوی رسانه‌ها و نهادهای رسمی
در تهران، تحولات هشتم مهرماه به‌طور گسترده مورد توجه قرار گرفت و رسانه‌های داخلی آن را نشانه‌ای از فرسایش موقعیت نظامی آمریکا در غرب آسیا توصیف کردند. خبرگزاری ایسنا در گزارشی تفصیلی از تاریخچه ۲۳ ساله اشغال، تلفات حدود ۴۵۰۰ نظامی آمریکایی و خسارت‌های مادی و انسانی هنگفت را یادآور شد و خروج جاری را سرانجام بن‌بست راهبردی مداخله‌گرایی نظامی قلمداد کرد.
در همین حال، خبرگزاری مهر با نگاهی تحلیلی نوشت اگرچه واشنگتن تلاش دارد این اقدام را در قالب توافق امنیتی سال ۲۰۲۴ و انتقال مأموریت معرفی کند، اما تخلیه پایگاه‌ها بیش از هر چیز حاصل سال‌ها مقاومت میدانی و افزایش هزینه‌های حضور نیروهای خارجی در سایه درگیری‌های منطقه‌ای با ایران بوده است. این رسانه داخلی در عین حال یادآور شد که پایان حضور فیزیکی یگان‌های رزمی به معنای خاتمه مداخله واشنگتن نخواهد بود و برنامه‌های بازتعریف هژمونی در قالب سازوکارهای نوین امنیتی و استقرار نیروها در پایگاه‌های کشورهای همجوار نظیر اردن دنبال خواهد شد. روزنامه عصرایران نیز به چالش‌های پیش‌روی بغداد برای مدیریت پیامدهای این خلأ نظامی بدون اتکا به چتر هوایی غرب اشاره کرد.
تعلیق خلع سلاح و چالش حاکمیت دوگانه
برای دولت علی الزیدی در بغداد، آزمون راستین پساخروج، نحوه تعامل با گروه‌های مسلح غیردولتی نزدیک به تهران است. برنامه نخست‌وزیر عراق مبنی بر هم‌زمانی پایان مأموریت ائتلاف با خلع سلاح یا ادغام گروه‌های شبه‌نظامی به بن‌بست خورده و ضرب‌الاجل آن تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ تمدید شده است. گروه‌هایی چون کتائب حزب‌الله و حرکت النجباء، کنار گذاشتن سلاح را به خروج کامل ارتش ترکیه از شمال عراق و حتی انحلال نیروهای پیشمرگه در اقلیم کردستان مشروط کرده‌اند؛ شروطی که مقامات اربیل آن را غیرقانونی دانسته و رد کرده‌اند.
این تعلیق نشان می‌دهد که ساختار امنیتی عراق همچنان چندپاره است و گروه‌های مسلح، پایان مأموریت خارجی را فرصتی برای تقویت موقعیت خود در ساختار حکمرانی و پیگیری اهداف منطقه‌ای «محور مقاومت» می‌بینند؛ امری که نخست‌وزیر عراق را در موقعیتی متزلزل میان حفظ اقتدار دولت مرکزی و پرهیز از درگیری داخلی قرار داده است.
خلأ امنیتی، آسیب‌پذیری اربیل و هسته‌های خفته داعش
خروج سامانه‌های پدافند هوایی و پرسنل نظامی آمریکا از پایگاه‌های شمال عراق، نگرانی‌های ملموسی در اقلیم کردستان ایجاد کرده است. مقامات پیشمرگه هشدار داده‌اند که برچیده شدن رادارهای پیشرفته و تجهیزات شناسایی هوایی، این منطقه را در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیرتر می‌سازد. از سوی دیگر، بقایای مخفی داعش در مناطق مرزی و ناهموار به حیات زیرزمینی خود ادامه می‌دهند. فقدان اطلاعات نظارتی فوری که پیش‌تر از سوی ائتلاف تأمین می‌شد، می‌تواند زمینه را برای بازسازی شبکه‌های این گروه فراهم آورد. اعلام خروج نظامیان آمریکایی و پیام پیروزی دونالد ترامپ در تروث سوشیال، به یک فصل ۲۳ ساله از حضور نظامی مستقیم خاتمه داده است. با این وجود، تحولات جاری به معنای ورود عراق به ثبات پایدار نیست. عراق امروز بیش از پیش در کانون موازنه دوگانه قرار دارد: از یک سو، نفوذ گسترده میدانی، سیاسی و امنیتی تهران که خروج نیروهای خارجی را امتیازی برای تثبیت عمق استراتژیک خود می‌داند، و از سوی دیگر، مهار اقتصادی-دلاری واشنگتن از طریق سازوکار فدرال رزرو که تصمیم‌گیران بغداد را در تنگنای دائمی قرار داده است. آزمون آینده دولت عراق نه در بدرقه آخرین سربازان آمریکایی، بلکه در مهار شکاف‌های مسلحانه داخلی و خروج از میدان رقابت‌های منطقه‌ای نهفته است.
- پایان ۲۳ سال حضور نظامی آمریکا در عراق؛ موازنه شکننده میان نفوذ تهران، اهرم‌های مالی واشنگتن و چالش‌های بغداد
- شتاب چهار برابری پیری جمعیت در برابر فقر ساختار حمایتی؛ ایران در آستانه «ابرچالش سالمندی»
- انگشت اتهام بریتانیا به سوی جمهوری اسلامی؛ ردپای تهران در توطئه امنیتی علیه پایگاه بمب‌افکن‌های آمریکا
- دیپلماسی در تنگنای «تقدم و تاخر»؛ پاسخ واشنگتن به طرح هفت‌روزه تهران و معمای هرمز
- اوج‌گیری تاریخی تورم نقطه‌ای در مرز ۹۰ درصد و انقباض ۱۰ درصدی اقتصاد؛ فریب‌کاری آماری حاکمیت در سایه سقوط ریال
