وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا در روز سهشنبه ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳۱ شهریور ۱۴۰۵) با انتشار بیانیهای رسمی، از پیشرفت حاصلشده در روند یکپارچهسازی نیروهای مسلح اقلیم کردستان عراق و ادغام ساختارهای نظامی آن پشتیبانی کرد. این واکنش رسمی پس از آن صورت گرفت که مقامهای ارشد اقلیم کردستان عراق در روز دوشنبه ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳۰ شهریور ۱۴۰۵) طی مراسمی رسمی در شهر اربیل، پایان مرحله اداری انتقال و ساماندهی مجدد تمامی یگانهای نظامی پیشمرگه زیر نظر مستقیم «وزارت امور پیشمرگه» را اعلام کردند.
به گزارش روزنامه نشنال، این اقدام با هدف پایاندادن به دههها دوگانگی نظامی، رفع شکافهای ساختاری و انحلال تشکیلات موازی وابسته به حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان به مرحله اجرا درآمده است.
ساختار سازمانی تازه و تقسیمبندی فرماندهیهای منطقهای
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی شبکه رسانهای ۹۶۴، تشکیلات بازطراحیشده پیشمرگه اکنون شامل ۱۱ لشکر، ۲ نیروی پشتیبانی رزمی، یک فرماندهی نیروهای کماندو و ۲ فرماندهی منطقهای مستقل است. این آرایش نوین جایگزین ساختارهای سنتی پیشین موسوم به «واحدهای ۸۰» وابسته به حزب دموکرات و «واحدهای ۷۰» وابسته به اتحادیه میهنی شده و بیش از ۱۰۰ هزار نیروی مسلح را در قالب یک سامانه دفاعی مشترک و نظاممند سازماندهی کرده است.
به گزارش خبرگزاری شفق نیوز، بر پایه این تقسیمبندی جغرافیایی و عملیاتی، «فرماندهی منطقهای شماره ۱» مسئولیت دفاع و پایش امنیتی استانهای اربیل و دهوک را بر عهده دارد و تشکیلات آن مشتمل بر ۶ لشکر، ۱۸ تیپ و ۵۴ هنگ است. از سوی دیگر، «فرماندهی منطقهای شماره ۲» امنیت استانهای سلیمانیه و حلبچه را پوشش میدهد و ساختار آن از ۵ لشکر، ۱۵ تیپ و ۴۵ هنگ تشکیل شده است. طبق دستورالعمل ابلاغشده از سوی وزارت امور پیشمرگه، تمامی این یگانها تنها موظف به پیروی از سلسلهمراتب رسمی این وزارتخانه هستند و کلیه کانالهای هدایت و فرماندهی حزبی به صورت رسمی برچیده شدهاند.
مواضع مقامهای اربیل و بغداد پیرامون فرماندهی واحد
در آیین رسمی رونمایی از این ساختار که با حضور نمایندگان دیپلماتیک و نظامی کشورهای غربی برگزار شد، شورش اسماعیل، وزیر امور پیشمرگه، این تحول را موفقیتی بنیادین دانست و اعلام کرد که از این پس تمام نیروهای مسلح اقلیم تنها بر پایه یک اراده، یک ساختار و یک فرماندهی نظامی واحد عمل خواهند کرد. نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان و فرمانده کل نیروهای پیشمرگه، نیز در سخنرانی خود تاکید کرد که پس از این مرحله، هیچ واحد نظامی نباید بیرون از مدیریت رسمی وزارتخانه باقی بماند و هویت پیشمرگه باید فراتر از هرگونه رقابت سیاسی و حزبی تعریف شود.
رئیس اقلیم کردستان با اشاره به مسیر پیشرو خاطرنشان کرد که اتمام روند اداری به منزله پایان کار نیست و مراحل بعدی با چالشهای فنی همراه خواهد بود. به گفته او، تحقق یکپارچگی پایدار نیازمند یکدستسازی برنامههای آموزشی، تدوین دکترین نظامی هماهنگ، اعمال انضباط سازمانی دقیق و برقراری شفافیت کامل در انتصابات و ترفیعات است.
همزمان مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کردستان، این رویداد را نقطه آغاز برنامهای کلان توصیف کرد. به گزارش خبرگزاری رووداو، وی اظهار داشت که در گامهای پسین باید بر تجهیز نیروها به جنگافزارهای نوین، گسترش سامانههای پدافند هوایی، ارتقای آموزشهای تخصصی و تقویت هماهنگیهای میدانی با ارتش عراق تمرکز شود. نخستوزیر اقلیم همچنین یادآور شد که نیروهای پیشمرگه بر پایه قانون اساسی عراق بخشی از پیکره دفاعی کل کشور به شمار میروند و باید از تخصیص منابع مالی، تسلیحاتی و پشتیبانیهای حقوقی متناسب برخوردار شوند.
دولت فدرال عراق نیز از تکمیل این روند ادغام استقبال کرده است. محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، این تحول را گامی مثبت در جهت تحکیم ثبات فراگیر در سراسر کشور ارزیابی کرد. در همین راستا، حضور عبدالامیر الشمری، رئیس دفتر فرمانده کل نیروهای مسلح عراق در مراسم اربیل، نشاندهنده افزایش سطح همکاری و تفاهم میان اربیل و بغداد در ساختار دفاعی مشترک است.
نقش ائتلاف بینالمللی و ضربالاجل توافق با واشنگتن
طرح اصلاح و یکپارچهسازی نیروهای پیشمرگه پیشینهای بیش از یک دهه دارد. در فاصله سالهای ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) تا ۲۰۱۳ (۱۳۹۲)، نزدیک به ۴۲ هزار نیرو در قالب ۱۴ تیپ مشترک ساماندهی شدند، اما بروز تنشهای سیاسی داخلی و آغاز نبرد علیه داعش در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) مانع از پیشرفت این روند شد. در نهایت در سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۷)، اقلیم کردستان با مشارکت فعال آمریکا و دیگر اعضای ائتلاف بینالمللی، اجرای یک برنامه اصلاحی ۳۵ مادهای را برای بازسازی بنیادین نیروها آغاز کرد.
کشورهای ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، آلمان، فرانسه، ایتالیا و هلند طی سالهای اخیر با ارائه مشاورههای راهبردی، تجهیزات لجستیکی و دورههای آموزشی میدانی از این روند پشتیبانی کردند. واشنگتن در قالب یادداشت تفاهمی که در سپتامبر ۲۰۲۲ (شهریور ۱۴۰۱) منعقد شد و مهلت نهایی آن سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵) تعیین شده بود، پرداخت کمکهای مالی ماهانه و پشتیبانیهای تسلیحاتی خود را مستقیماً به ادغام واقعی یگانها و پایاندادن به مداخله احزاب مشروط کرده بود.
دیدگاه منتقدان و چالشهای پیشروی اصلاحات میدانی
با وجود رویکرد مثبت مقامات رسمی، برخی از جریانهای سیاسی در اقلیم کردستان با نگاهی محتاطانه این دگرگونی را ارزیابی میکنند. به گزارش روزنامه نشنال، شاسوار عبدالواحد، رهبر جنبش نسل نو، معتقد است که تغییرات اعمالشده بیشتر جنبه اداری و شکلی دارد و ساختارهای وابسته به احزاب سنتی به دلیل حفظ حوزههای جغرافیایی نفوذ، در بطن تشکیلات باقی ماندهاند. منتقدان اشاره میکنند که قرار گرفتن استانهای اربیل و دهوک در حیطه فرماندهی اول و واگذاری سلیمانیه و حلبچه به فرماندهی دوم، تداومبخش همان مرزبندیهای سنتی میان دو حزب حاکم است.
با توجه به این دیدگاهها، اگرچه تکمیل روند اداری گامی اساسی در مسیر تثبیت اختیارات قانونی وزارت امور پیشمرگه به شمار میرود، اما کارآمدی واقعی این طرح به چگونگی توزیع عادلانه بودجه، مدیریت پرسنلی مستقل از نفوذ حزبی و هماهنگی عملیاتی این نیروها در بحرانهای امنیتی آینده وابسته خواهد بود.
