با تشدید فشارهای آمریکا بر اقتصاد ایران، تهران میکوشد با تکیه بر چین و روسیه، محدود شدن کانالهای ارتباطی خود با غرب را جبران کند؛ زیرا این دو کشور مهمترین شرکایی هستند که میتوانند برخی روزنههای تجاری و سیاسی را برای ایران باز نگه دارند.
اما این اتکا محدودیتهای روشنی دارد. چین، با وجود آنکه خریدار اصلی نفت ایران است، نمیتواند مانع اثرگذاری تحریمهای آمریکا بر توان تهران برای صادرات و دسترسی به ارزهای خارجی شود. روسیه نیز هرچند از نظر سیاسی و اقتصادی از تهران حمایت میکند، نه تقاضایی در اندازه چین برای نفت خام ایران دارد و نه توان جبران زیانهای اقتصاد ایران را.
این تحولات همزمان بود با تشدید فشارهای گسترده آمریکا در قالب «عملیات منفور اقتصادی» که وزارت خزانهداری آمریکا 24 اوت/آگوست با هدف قرار دادن شبکههای درآمدی، تأمین مالی و دور زدن تحریمهای مرتبط با ایران آغاز کرد.
وزارت خزانهداری 36 هدف مرتبط با بخش هوانوردی ایران را تحریم کرد که 27 شرکت هواپیمایی ایرانی در میان آنها بودند. همچنین شرکتها و واسطههایی در کشورهای ثالث را هدف قرار داد که واشنگتن آنها را به کمک به بخش هوانوردی ایران متهم میکند.
چین؛ مهمترین مسیر نفتی ایران
چین مهمترین مسیر تجاری باقیمانده برای ایران، بهویژه در بخش نفت، به شمار میرود. دادههایی که «رویترز» منتشر کرده، نشان میدهد صادرات نفت خام ایران در جریان جنگ با افتی شدید روبهرو شده است؛ بهطوری که بارگیری نفت از حدود دو میلیون بشکه در روز در مارس/مارس به 220 تا 255 هزار بشکه در روز در اوت/آگوست کاهش یافته، در حالی که چین همچنان خریدار اصلی نفت خام ایران باقی مانده است.
تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که این کاهش، محدودیت توان بازار چین برای جبران زیانهای ایران را آشکار میکند. وجود یک خریدار اصلی برای نفت به این معنا نیست که تهران بتواند همان حجم را به بازار برساند، بهویژه با محدودیتهای اعمالشده بر تردد نفتکشها و اختلال در کشتیرانی منطقه.
به نوشته «رویترز»، نفت ایران همچنان برای تحویل به چین عرضه میشد، اما توان ایران برای ارسال حجمهای معمول کاهش یافته بود و در نتیجه اختلال در روند صادرات، مقادیری از نفت خام در انبارهای شناور در آسیا انباشته شد.
از این رو، هرچند چین برای تهران مسیری حیاتی به نظر میرسد، جایگزین نظام تجاری و مالی جهانی نیست؛ نظامی که تحریمهای آمریکا میکوشد دسترسی ایران به آن را مسدود کند.
پکن بر این باور است که تحریمهای یکجانبه آمریکا مانع همکاریاش با ایران نمیشود. وزارت خارجه چین اعلام کرد همکاری چین و ایران «در چارچوب حقوق بینالملل» انجام میشود و پکن اقدامات لازم را برای حفاظت از حقوق و منافع خود اتخاذ خواهد کرد.
بعدتر، هنگامی که عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در پکن با همتای چینی خود وانگ یی دیدار کرد، وزیر خارجه چین گفت پکن آماده تقویت گفتوگو و همکاری با ایران است و ادامه مناقشه میان آمریکا و ایران به سود طرفهای ذیربط یا جامعه بینالمللی نیست.
بازار هست، اما
بحران صادرات نفت، محدودیتهای اتکای ایران به چین را روشنتر نشان میدهد. بنا بر گزارش «رویترز»، محاصره دریایی آمریکا از اواسط ژوئیه/جولای باعث شد صادرات نفت خام ایران از طریق تنگه هرمز در مقاطعی عملاً متوقف شود و بارگیری نفت از حدود دو میلیون بشکه در روز در مارس/مارس به 220 تا 255 هزار بشکه در روز در اوت/آگوست کاهش یابد. همچنین با ناتوانی در بازگرداندن برخی نفتکشها به بنادر ایران، نفت ایران در انبارهای شناور آسیا انباشته شد.
این وضعیت برای تهران مانعی جدی ایجاد میکند: توان رساندن نفت به خریدار و تبدیل درآمد آن به منابع مالی قابل استفاده در داخل اقتصاد ایران.
«رویترز» اشاره میکند که این فشارها به کمبود ارز خارجی، کاهش واردات و افزایش قیمتها در داخل ایران منجر شده است؛ در حالی که کشور در نتیجه همزمانی افت صادرات نفت و محدودیتهای تجاری و مالی، با یکی از شدیدترین بحرانهای اقتصادی خود روبهروست.
روسیه؛ پشتوانه سیاسی
تهران در کنار چین، روی روسیه نیز بهعنوان شریک سیاسی و اقتصادی برای مقابله با فشارهای غرب حساب باز کرده است.
در 17 سپتامبر، مسکو و پکن به قطعنامهای در شورای امنیت رأی منفی دادند که هدف آن تمدید مأموریت تیم کارشناسان مستقل مسئول نظارت بر اجرای تحریمهای اعمالشده علیه ایران و گزارشدهی درباره موارد نقض آنها بود. این پیشنویس 11 رأی موافق به دست آورد، در حالی که روسیه و چین به آن رأی منفی دادند و پاکستان و سومالی ممتنع بودند.
این رأیگیری برای تهران یک حمایت سیاسی مهم به شمار میرود، اما همزمان در چارچوب اختلافی حقوقی و رویهای میان مسکو و پکن از یک سو و آمریکا، بریتانیا و فرانسه از سوی دیگر، بر سر ادامه تحریمهای سازمان ملل متحد و سازوکار بازگرداندن آنها انجام شد.
از نظر اقتصادی نیز روسیه و ایران در حال گسترش روابط تجاری، کریدورهای حملونقل و سازوکارهای پرداخت خارج از برخی کانالهای غربی هستند و از این واقعیت بهره میبرند که هر دو کشور با تحریمهای گسترده روبهرو هستند.
اما توان مسکو برای جبران زیانهای ایران محدود است. خود روسیه نیز با تحریمها و فشارهای اقتصادی گسترده روبهروست و افزون بر آن، برای نفت ایران بازاری جایگزین در اندازه چین به شمار نمیرود.
تحلیلگران اقتصادی معتقدند اتکای تهران به روسیه و چین، بخش بزرگتری از تجارت خارجی ایران را به روابط با دو کشوری گره میزند که محاسبات و منافع خاص خود را دارند، نه به یک ائتلاف اقتصادی که لزوماً بتواند از دست رفتن دسترسی به بازارها و نهادهای مالی غربی را جبران کند.
بریکس؛ فضایی سیاسی برای تهران
اتکای ایران به گروه «بریکس» در جریان نشست این گروه در 12 و 13 سپتامبر در دهلینو بهوضوح نمایان شد.
تهران در داخل این گروه برای تقویت همکاریهای اقتصادی و مالی به دور از ابزارهایی که آمریکا تحمیل میکند، تلاش کرد. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، گفت کشورهای بریکس باید در برابر تحریمهای یکجانبه مقاومت کنند و روابط اقتصادی و مالی مستقل از «ابزارهای انحصاری» را گسترش دهند.
ایران به بریکس به چشم فضایی برای گسترش حاشیه مانور بینالمللی خود و کاهش اثر تحریمها نگاه میکند، نه بهعنوان ابزاری که بتواند آنها را از میان بردارد.
ناظران بر این باورند که حتی با گسترش این گروه و تنوع کانالهای تجاری آن، تهران همچنان به سازوکارهای عملی برای تبدیل تجارت به جریانهای مالی باثبات، انتقال کالا و نفت، و دسترسی به فناوری، سرمایهگذاری و بازارها نیاز دارد.
- با تنگتر شدن راههای اقتصادی از سوی آمریکا؛ چین و روسیه تا کجا میتوانند ایران را نجات دهند؟
- عقبنشینی ناگزیر تهران از بلوف خروج از انپیتی؛ هراس حاکمیت از اجماع جهانی و فروپاشی چتر حمایتی شرق
- استیصال رژیم در مهار بحران انرژی و پناه بردن به همسایگان؛ فرافکنی جنگی در برابر ناترازی تاریخی برق
- فاجعه کمبود دارو و جهش ۵۰۰ درصدی قیمتها در ایران؛ تاوان ماجراجوییهای نظامی رژیم بر دوش بیماران
- «رئیسجمهور کارهای نیست»؛ خلعید از دیپلماسی در اوج جنگ و مناقشه بر سر «خیانت»
