بر اساس گزارش سالانه انجمن قلم آمریکا، ایران با حبس ۵۳ نویسنده، جایگاه دومین زندان بزرگ نویسندگان در سطح بینالمللی و رتبه نخست در سرکوب نویسندگان زن را به خود اختصاص داده است.
انجمن قلم آمریکا (PEN America) در گزارش جدید خود تحت عنوان «شاخص آزادی نوشتن ۲۰۲۵» که در تاریخ ۱۲ مه ۲۰۲۶ (۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵) منتشر شد، از بحرانیتر شدن وضعیت آزادی بیان در جهان خبر داد. بر اساس این گزارش، برای نخستین بار از زمان آغاز تنظیم این شاخص در سال ۲۰۱۹، تعداد نویسندگان زندانی در جهان از مرز ۴۰۰ نفر عبور کرده و به ۴۰۱ تن در ۴۴ کشور رسیده است.
در این ردهبندی، چین با حبس ۱۱۹ نویسنده همچنان در جایگاه نخست قرار دارد. جمهوری اسلامی ایران با حبس ۵۳ نویسنده و تجربه رشد ۲۳ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۴ (۱۴۰۳)، رتبه دوم جهانی را داراست. پس از ایران، عربستان سعودی با ۲۷ مورد بازداشت در رتبه سوم قرار گرفته است.
ایران؛ رکورددار سرکوب نویسندگان زن
یافتههای این گزارش نشان میدهد که ایران نه تنها دومین زندان بزرگ نویسندگان، بلکه به طور مطلق، بزرگترین زندان برای زنان نویسنده در سراسر جهان است. در حالی که میانگین جهانی حضور زنان در میان نویسندگان زندانی ۱۶ درصد اعلام شده، این رقم در ایران به ۳۲ درصد میرسد.
گزارش مذکور تأکید میکند که سرکوب بیوقفه صداهای منتقد در کنار بحرانهای داخلی و تنشهای منطقهای، از جمله جنگ ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۱۴۰۴)، وضعیت را برای اهالی قلم وخیمتر کرده است. انجمن قلم آمریکا، گلرخ ابراهیمی ایرایی، نویسنده و برنده جایزه «آزادی نوشتن ۲۰۲۶»، را به عنوان نماد این ایستادگی معرفی کرده که با وجود حبس در زندان اوین، همچنان بر مواضع حقوق بشری خود پافشاری میکند.
رویکرد راهبردی در بازداشتها: اتهامات و چهرههای شاخص
بازداشت نویسندگان زن در ایران، بهویژه پس از خیزش اجتماعی «زن، زندگی، آزادی» (برگرفته از شعار کوردی «ژن، ژیان، آزادی»)، بخشی از یک رویکرد راهبردی برای خاموش کردن روایتهای مستقل بوده است. اتهامات تکراری نظیر «تبلیغ علیه نظام»، «تبانی علیه امنیت ملی» و «توهین به مقدسات» از جمله ابزارهای قضایی برای برخورد با این افراد بوده است.
در این میان، اسامی متعددی به عنوان قربانیان این روند در گزارش ذکر شده است:
– گلرخ ابراهیمی ایرایی: وی که بارها به دلیل آثارش، از جمله داستانی منتشر نشده درباره سنگسار، بازداشت شده بود، آخرین بار در مهر ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲) بازداشت و به حبس طولانیمدت محکوم شد.
– مهوش ثابت: شاعر بهایی که به دلیل عقاید و سرودههایش به ۱۰ سال زندان محکوم شده و دوران انفرادی طولانیمدتی را پشت سر گذاشته است.
– نرگس محمدی: نویسنده، روزنامهنگار و برنده جایزه نوبل صلح که آخرین بار در دسامبر ۲۰۲۵ (آذر ۱۴۰۴) در جریان یک مراسم یادبود بازداشت شد.
– شیرین کریمی و مهسا اسداللهنژاد: این دو پژوهشگر در نوامبر ۲۰۲۵ (آبان ۱۴۰۴) در جریان هجوم به منازل روشنفکران بازداشت و آثارشان توقیف شد.
– صدیقه وسمقی و سپیده رشنو: از دیگر چهرههایی هستند که به دلیل ابراز عقیده و مقاومت در برابر قوانین جاری تحت فشار و بازداشت قرار گرفتهاند.
فشار مضاعف بر اقلیتها بر کردها و اقلیتهای مذهبی
گزارش انجمن قلم بر این نکته تأکید دارد که نویسندگان متعلق به اقلیتهای قومی و مذهبی با خطرات دوچندانی روبهرو هستند. فعالیتهای فرهنگی و ادبی در مناطق کردستانی و همچنین پیروان آیینهای غیررسمی، به شدت تحت نظارتهای امنیتی قرار دارد.
– زهرا محمدی: فعال فرهنگی و مدرس زبان کردی که به دلیل فعالیتهای ادبی و زبانی در کردستان به ۵ سال حبس محکوم شد.
– مژگان کاووسی: پژوهشگر و نویسنده از جامعه یارسان و فعال در مناطق کردستانی که با اتهاماتی نظیر «توهین به رهبری» به بیش از ۵ سال زندان محکوم شده است.
میراث ادبی زنان و پدیده تبعید
علیرغم سانسور ساختاری، زنان ایرانی همواره نقشی محوری در تاریخ ادبیات داشتهاند؛ از پیشگامانی چون سیمین دانشور و فروغ فرخزاد تا نویسندگان معاصری همچون شهرنوش پارسیپور که آثارشان با وجود ممنوعیت، بر نسلهای بعدی تأثیرگذار بوده است.
در سالهای اخیر، بسیاری از نویسندگان برای تداوم فعالیتهای حرفهای خود ناچار به ترک وطن شدهاند. فاطمه اختصاری، شاعر که در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) به حبس و شلاق محکوم شده بود و آسال آباسیان، روزنامهنگار و نویسنده که در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) تحت فشار نهادهای امنیتی ناچار به مهاجرت شد، از جمله این موارد هستند.
انجمن قلم آمریکا در پایان گزارش خود هشدار میدهد که هدف قرار دادن سیستماتیک نویسندگان در ایران، نه تنها نقض فاحش آزادی بیان، بلکه تلاشی برای حذف صدای زنان و اقلیتها از عرصه عمومی است. این نهاد بینالمللی همراه با سایر سازمانهای حقوق بشری، خواستار آزادی فوری و بدون قید و شرط تمامی نویسندگانی شده است که تنها به دلیل بهکارگیری قلم خود در بند هستند.
