در پی تشدید ناترازی سوخت و آسیبهای وارده به زیرساختهای انرژی در جریان درگیریهای اخیر منطقه، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، با تائید محدودیتهای شدید در عرضه بنزین و سایر حاملهای انرژی، خواهان شفافسازی وضعیت برای شهروندان شد. این اظهارات در حالی مطرح میشود که تداوم یارانه سنگین دولتی، افزایش بیرویه مصرف و محاصره دریایی، تأمین پایدار سوخت را با چالشی بیسابقه روبرو کرده و بیم آن میرود که هرگونه تغییر ناگهانی در قیمتها، پیامدهای اجتماعی گستردهای به همراه داشته باشد.
امروز، ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ایران در یکی از حساسترین برهههای تاریخی خود در حوزه امنیت انرژی قرار گرفته است. در حالی که شعلههای جنگ در خلیج، قیمت جهانی سوخت را به ارقام بیسابقهای رسانده، نرخ بنزین در داخل ایران همچنان ارزانترین نمونه در میان کشورهای همسایه و جهان باقی مانده است؛ وضعیتی که اگرچه در کوتاهمدت فشارهای معیشتی را مهار کرده، اما فشار مضاعفی را بر بودجه عمومی و زیرساختهای فرسوده کشور تحمیل کرده است.
هشدار ریاستجمهوری: لزوم همراهی عمومی و تغییر الگو
مسعود پزشکیان در آخرین نشست شورای عالی انرژی، با صراحتی بیسابقه به موضوع محدودیتهای عرضه سوخت پرداخت. او با تأکید بر اینکه مردم باید در جریان واقعیتهای موجود قرار گیرند، اظهار داشت: «کشور در حوزه تأمین بنزین و برخی حاملهای انرژی با محدودیتهایی مواجه است و عبور موفق از این شرایط، نیازمند همراهی عمومی و اصلاح الگوی مصرف است.»
پزشکیان ضمن ابراز نگرانی از وضعیت ناترازی، دستور داد تا «نظام سهمیهبندی و تخصیص استانی بر اساس نیاز واقعی هر منطقه» تدوین شود. وی همچنین از نهادهای ذیربط خواست تا طرحهای صرفهجویی اجباری و داوطلبانه را با فوریت عملیاتی کنند. این سخنان نشاندهنده تغییر سیاست دولت از مدیریت پنهان بحران به سمت شفافسازی مخاطرات پیشروست.
سایه جنگ بر تأسیسات نفتی و ناترازی تولید
در این نشست، وزیر نفت گزارشی از وضعیت تأسیسات آسیبدیده در طول جنگ اخیر ارائه کرد. اگرچه جزئیات این گزارش به دلیل ملاحظات امنیتی رسانهای نشده است، اما شواهد میدانی حاکی از هدف قرار گرفتن چندین زیرساخت راهبردی و انبارهای بزرگ سوخت است. کاهش منابع مالی ناشی از هزینههای جنگ و تحریمها، روند بازسازی این تأسیسات را با کندی مواجه کرده و توان تولیدی کشور را به شکلی محسوس تقلیل داده است.
اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیشتر اعلام کرده بود که مصرف روزانه بنزین در کشور به مرز ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است. این در حالی است که توان تولید داخلی پیش از خسارات جنگ، رقمی بین ۱۱۰ تا ۱۱۵ میلیون لیتر بود. این شکاف ۲۰ تا ۲۵ میلیون لیتری که پیشتر از طریق واردات پوشش داده میشد، اکنون با چالش بزرگتری به نام محاصره دریایی مواجه شده است.
محاصره دریایی و بنبست ذخیرهسازی
فشار بینالمللی نیز بر این بحران دامن زده است. وزیر دارایی آمریکا در اظهاراتی که حدود یک ماه پیش مطرح شد، هشدار داد که با ادامه محاصره دریایی بنادر ایران، توانایی ذخیرهسازی نفت به حداکثر ظرفیت خود نزدیک میشود. به گفته وی، این انباشت غیرارادی نفت نه تنها به خطوط انتقال آسیب میزند، بلکه زنجیره تولید بنزین در پالایشگاههای داخلی را نیز مختل کرده و کمبود سوخت را تشدید میکند. اختلال در واردات بنزین به دلیل حضور ناوگانهای بیگانه، عملاً راه تنفس تأمین سوخت از خارج را مسدود کرده است.
تله یارانه و هراس از قیام عمومی
دولت در حالی هزینه سنگین سوبسید بنزین را تحمل میکند که قیمت آن در ایران با نرخهای جهانی فرسنگها فاصله دارد. کارشناسان معتقدند این حجم از یارانه، عملاً مانع نوسازی ناوگان حملونقل و توسعه انرژیهای جایگزین شده است. تعداد فزاینده وسایل نقلیه فرسوده و غیراستاندارد در جادههای کشور، اشتهای سیریناپذیری برای مصرف سوخت ایجاد کرده است.
با این حال، خاطره تلخ اعتراضات سالهای گذشته، دولت را در برابر گزینه افزایش قیمتها بهشدت محتاط کرده است. تحلیلگران امور اجتماعی هشدار میدهند که در شرایط فعلی اقتصادی، هرگونه شوک قیمتی در بازار بنزین میتواند جرقهای برای قیام عمومی و ناآرامیهای گسترده باشد. به همین دلیل، دولت ترغیب شده است تا به جای تغییر قیمت، به سمت جیرهبندی سختگیرانه و مدیریت تقاضا حرکت کند.
صفهای طویل و سهمیهبندی
گزارشهای رسیده از شهرهای مختلف، بهویژه در نواحی مرزی، حکایت از ظهور دوباره صفهای طویل در پمپبنزینها دارد. در این مناطق که پیش از این نیز با چالشهای توزیع روبرو بودند، اکنون محدودیتهای عرضه بیش از پیش خود را نشان میدهد. اجرای طرح «تخصیص استانی بر اساس نیاز واقعی» که مورد تأکید پزشکیان قرار گرفت، تلاشی است تا از قاچاق سوخت در این مناطق جلوگیری شده و سهمیه واقعی شهروندان تضمین شود، هرچند اجرای آن در کوتاهمدت فشارهای لجستیکی زیادی ایجاد کرده است.
چشمانداز مبهم امنیت انرژی
تاریخ تحولات سوخت در ایران نشان داده است که بنزین تنها یک کالا نیست، بلکه محرک اصلی ثبات سیاسی و اقتصادی است. ناترازی که امروز شاهد آن هستیم، ریشه در دههها عدم سرمایهگذاری راهبردی و الگوی مصرف نادرست دارد که اکنون با عوامل خارجی نظیر جنگ و محاصره، به نقطه انفجار نزدیک شده است.
دولت پزشکیان اکنون بر لبه تیغ حرکت میکند؛ از یک سو باید با واقعیت تخریب زیرساختها و اتمام ذخایر دستوپنجه نرم کند و از سوی دیگر، باید از بروز تنشهای اجتماعی ناشی از کمبود یا گرانی سوخت جلوگیری نماید. روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا طرح جدید سهمیهبندی و فراخوان برای “همراهی عمومی” میتواند کشتی طوفانزده انرژی ایران را به ساحل آرامش برساند یا خیر.
