در حالی که زنگهای خطر در پایتختهای منطقه به صدا درآمده است، خاورمیانه یکی از ملتهبترین شبهای خود را پشت سر گذاشت. تبادل آتش مستقیم میان نیروهای ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران، پس از سرنگونی یک بالگرد آپاچی آمریکایی، معادلات امنیتی منطقه را وارد فاز جدیدی کرده است. این رویارویی که شامل حملات موشکی، پهپادی و هوایی در چندین جبهه بود، اکنون در لایهای از ابهام میان بازدارندگی نظامی و سیگنالهای دیپلماتیک قرار گرفته است.
آغاز تنش: از سرنگونی آپاچی تا حملات دفاع از خود
جرقه اصلی این درگیریها با سرنگونی یک بالگرد تهاجمی آپاچی ارتش آمریکا بر فراز تنگه هرمز زده شد. مقامات آمریکایی مدعی شدند این بالگرد در برخورد با یک پهپاد ایرانی (احتمالاً از نوع شاهد) سقوط کرده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با تأکید بر ضرورت پاسخگویی قاطع، این اقدام ایران را غیرموجه خواند.
در پی این حادثه، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به دستور رئیسجمهور، عملیاتی را تحت عنوان ”دفاع از خود” آغاز کرد. در این عملیات، جنگندههای نیروی هوایی و دریایی آمریکا با استفاده از مهمات هدایتشونده دقیق، سامانههای پدافند هوایی، ایستگاههای کنترل زمینی و مراکز راداری ایران را در نزدیکی تنگه هرمز هدف قرار دادند. مناطقی همچون جاسک، سیریک و قشم در استان هرمزگان شاهد انفجارهای متعددی بودند. در حالی که رسانههای داخلی ایران از آسیب به تاسیسات غیرنظامی نظیر مخازن آب و دکلهای مخابراتی خبر دادند، واشینگتن این حملات را ”متناسب و هدفمند” توصیف کرد.
پاسخ تهران: جبههای به وسعت سه کشور
جمهوری اسلامی ایران در واکنشی سریع، عملیات متقابلی را از سوی ارتش و سپاه پاسداران سازماندهی کرد. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا و روابط عمومی سپاه پاسداران اعلام کردند که در پاسخ به حملات آمریکا، بیش از ۲۰ هدف و پایگاه متعلق به ایالات متحده در کشورهای حاشیه خلیج فارس و اردن را هدف قرار دادهاند.
یکی از کانونهای اصلی این پاسخ، پایگاه ناوگان پنجم دریایی آمریکا در بحرین بود که هدف موجی از حملات پهپادی قرار گرفت. همزمان، خبرگزاریهای نزدیک به سپاه مدعی شدند که پایگاه آمریکایی ”الجهراء” در کویت و پایگاه آگاهی ”الازرق” در اردن هدف حملات موشکی قرار گرفتهاند. ادعای جنجالیتر رسانههای ایرانی، هدف قرار گرفتن آشیانه جنگندههای اف-۳۵ آمریکا در خاک اردن با موشکهای ”خیبرشکن” بود؛ ادعایی که بلافاصله با واکنشهای متفاوت روبهرو شد.
سپاه پاسداران همچنین مدعی شد یک فروند پهپاد پیشرفته امکیو-۹ آمریکا را در آسمان استان بوشهر منهدم کرده است؛ اقدامی که نشاندهنده سطح بالای آمادهباش پدافندی ایران در طول سواحل خلیج فارس است.
روایت متناقض از خسارات: جنگ روایتها
در حالی که تهران بر سنگین و موفقیتآمیز بودن ضربات خود تأکید میکند، واشینگتن روایت متفاوتی ارائه میدهد. یک مقام آمریکایی در گفتگو با رویترز اظهار داشت که تقریباً تمامی پرتابههای ایران توسط پدافند هوایی رهگیری و منهدم شدهاند. این مقام تأکید کرد که هیچ گزارشی مبنی بر آسیب دیدن پرسنل آمریکایی یا خسارت جدی به تاسیسات کلیدی دریافت نشده است.
در اردن نیز، نیروهای مسلح این کشور اعلام کردند که پنج موشک ایرانی را در مسیر منطقه الازرق سرنگون کردهاند و بقایای آنها در مناطق غیرمسکونی سقوط کرده است. ارتش کویت و وزارت دفاع بحرین نیز از فعال شدن سامانههای پدافندی و مقابله با اهداف متخاصم خبر دادند، اما گزارشی از خسارات مالی یا جانی منتشر نکردند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پیامی صریح اعلام کرد که ایران در هدف قرار دادن مبدأ حملات درنگ نخواهد کرد و از نیروهای خارجی خواست برای امنیت خود، منطقه را ترک کنند. این موضعگیری فشار سیاسی مضاعفی را بر پایتختهایی نظیر منامه، کویت و عمان وارد میکند که میزبان پایگاههای آمریکایی هستند
هشدار به همسایگان؛ دیپلماسی زیر سایه تهدید
یکی از ابعاد مهم این درگیری، بیانیه تند وزارت خارجه ایران خطاب به کشورهای منطقه بود. تهران با تأکید بر مسئولیت حقوقی و اخلاقی همسایگان، هشدار داد که هیچ کشوری نباید قلمرو یا تاسیسات خود را در اختیار آمریکا یا اسرائیل برای حمله به ایران قرار دهد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پیامی صریح اعلام کرد که ایران در هدف قرار دادن مبدأ حملات درنگ نخواهد کرد و از نیروهای خارجی خواست برای امنیت خود، منطقه را ترک کنند. این موضعگیری فشار سیاسی مضاعفی را بر پایتختهایی نظیر منامه، کویت و عمان وارد میکند که میزبان پایگاههای آمریکایی هستند.
فشار بینالمللی و پرونده هستهای
همزمان با تبادل آتش در خلیج فارس، جبهه دیپلماتیک در نیویورک نیز فعال بود. بیانیه مشترک کشورهای غربی و برخی کشورهای عربی در شورای امنیت، نگرانیها را نسبت به برنامه هستهای ایران تشدید کرد. جیروم بونافونت، نماینده فرانسه، با اشاره به غنیسازی ۶۰ درصدی ایران، تأکید کرد که هیچ توجیه غیرنظامی برای این حجم از اورانیوم غنی شدە وجود ندارد. این فشار بینالمللی نشان میدهد که درگیریهای نظامی اخیر، جدا از پروندههای کلان دیپلماتیک میان ایران و جامعه جهانی نیست.
شلیک هشدار یا آغاز جنگ
علیرغم شدت درگیریهای شب گذشته، سیگنالهایی از تمایل دو طرف برای کنترل تنش دیده میشود. مقامات ارشد آمریکایی به سیانان گفتهاند که حملات به رادارهای ایران تنها به عنوان یک ”شلیک هشدار” در نظر گرفته شده بود تا به تلاشهای دیپلماتیک آسیبی نرسد.
از سوی دیگر، اظهارات جیدی ونس، نایبرئیسجمهور آمریکا، مبنی بر پیشرفت در مذاکرات و احتمال دستیابی به یک توافق در آینده نزدیک، نشاندهنده پارادوکسی میان میدان و دیپلماسی است. واشینگتن تلاش میکند با پاسخ نظامی، بازدارندگی خود را حفظ کند و همزمان مسیر مذاکره را باز نگه دارد. تهران نیز با پاسخ موشکی، سعی در اثبات این نکته دارد که هرگونه تعرض به خاک خود را با واکنشی پرهزینه در سطح منطقه پاسخ خواهد داد.
در نهایت، وضعیت فعلی را میتوان ”صبر راهبردی همراه با تنش تحت کنترل” نامید. اگرچه سنتکام پایان عملیات خود را اعلام کرده، اما وضعیت همچنان فعال گزارش شده است. کلید خروج از این بحران، در توازن میان فشارهای نظامی میدانی و توافقات پشت پردهای است که جیدی ونس از آنها سخن میگوید. منطقه اکنون در لبه تیغ قرار دارد؛ هرگونه خطای محاسباتی در موجهای بعدی درگیری، میتواند شلیکهای هشدار را به یک جنگ تمامعیار منطقهای تبدیل کند.
