هم‌زمان با آغاز سخنرانی سران کشورها در سومین روز از سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ ۳۱) در آنتالیای ترکیه، مذاکرات بین‌المللی برای مهار گرمایش زمین زیر سایه سنگین جنگ و بحران فزاینده انرژی قرار گرفته است. نزدیک به ۲۰۰ کشور در شرایطی پیرامون کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی گرد هم آمده‌اند که اختلال در صادرات نفت خاورمیانه و افزایش هزینه‌های انرژی، بار دیگر مقوله «امنیت انرژی» را بر اولویت‌های محیط‌زیستی تحمیل کرده است. در این میان، حضور هیئت ایرانی در اجلاس و پیگیری پرونده خسارات گسترده زیست‌محیطی ناشی از درگیری‌های نظامی، ابعاد تازه‌ای از پیوند میان مخاصمات مسلحانه و تخریب اکوسیستم‌ها را به صحنه دیپلماسی بین‌المللی کشانده است.
کارنامه تخریب؛ ابعاد خسارت‌ها در آمار و اسناد رسمی
بر اساس گزارش‌های نهادهای تخصصی و رسانه‌های داخلی ایران، جنگ و درگیری‌های نظامی اخیر افزون بر خسارات فیزیکی و انسانی، ضربات سهمگینی بر محیط‌زیست شکننده کشور وارد ساخته است. روزنامه «اعتماد» در گزارشی تحلیلی با استناد به برآوردهای سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد که تنها در جنگ ۱۲ روزه، خسارت زیست‌محیطی ناشی از تخریب و آتش‌سوزی حدود ۸ هزار و ۴۵۰ هکتار از اراضی کشور، رقمی بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. افزون بر این، نایب‌رئیس وقت کمیسیون محیط‌زیست مجلس نیز از آتش‌سوزی حدود ۷ هزار و ۵۰۰ هکتار از جنگل‌ها و مراتع در جنگ ۴۰ روزه با خسارتی معادل ۷ تا ۸ هزار میلیارد تومان جهت احیا خبر داده بود.
از منظر انتشار آلاینده‌ها، داده‌های شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد که تنها در دو هفته نخست حملات در اسفندماه، بین ۵ تا ۵.۶ میلیون تن گاز دی‌اکسید کربن وارد اتمسفر شد؛ رقمی که ۲.۴ میلیون تن آن ناشی از تخریب ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، ۱.۸۸ میلیون تن حاصل سوختن مخازن و فرآورده‌های نفتی و مابقی مربوط به سوخت ادوات نظامی و کاربرد تسلیحات بوده است.
هدف قرار گرفتن مخازن سوخت در ری، کن، شهران، اقدسیه و فردیس کرج، بحرانی شهری و اکولوژیک ایجاد کرد. طبق اعلام معاونت محیط زیست انسانی، سوزش بیش از ۳۶۸ هزار مترمکعب سوخت مایع در انبارهای نفت، علاوه بر تولید حدود یک میلیون تن دی‌اکسید کربن، انتشار نزدیک به ۴ هزار تن ترکیبات آلی فرار، دوده، فلزات سنگین و حدود ۲۹ هزار و ۸۰۰ تن دی‌اکسید گوگرد را در پی داشت. این وضعیت به وقوع پدیده «باران سیاه» و بارش‌های اسیدی منجر شد و شاخص کیفیت هوا را در کلان‌شهرهای تهران و کرج برای روزهای متوالی در وضعیت هشدار شدید قرار داد.
تخریب زیستگاه‌ها و تهدید تنوع زیستی
دامنه خسارات صرفاً به حوزه‌های شهری محدود نمانده است. گزارش دفتر زیستگاه‌های سازمان محیط زیست حاکی از آن است که مناطق تحت مدیریت و حفاظت‌شده در چندین استان کشور به‌طور مستقیم یا به واسطه همجواری با پایگاه‌های هدف آسیب دیده‌اند. مناطقی نظیر البرز جنوبی، خجیر و سرخه‌حصار، هفتادقله، سفیدکوه و پارک‌های ملی، به همراه موزه تاریخ طبیعی کرج، از اصابت پرتابه‌ها و موج انفجارها متأثر شده‌اند.
در عرصه دریایی نیز به گفته معاون محیط‌زیست دریایی این سازمان، در پی تحولات نظامی در خلیج فارس و دریای عمان، پهنه‌ای فراتر از ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع در معرض آلودگی‌های نفتی، شیمیایی و نویزهای صوتی ناشی از جنگ‌افزارهای مدرن قرار گرفته است؛ امری که آبسنگ‌های مرجانی، جنگل‌های حرا و نوزادگاه‌های آبزیان را با تهدیدهای بلندمدت و در مواردی غیرقابل‌بازگشت روبه‌رو می‌سازد.
رویکرد دیپلماتیک ایران؛ حقوق بین‌الملل و مفهوم «بوم‌کشی»
در واکنش به این بحران، ساختار رسمی جمهوری اسلامی ایران استراتژی بین‌المللی خود را بر مفهوم‌سازی «اکوساید» (بوم‌کشی) متمرکز کرده است. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، حمله به مخازن انرژی در مجاورت مناطق متراکم جمعیتی را مصداق آشکار بوم‌کشی خوانده و از مکاتبه با ۱۱ نهاد ذیل سازمان ملل و استفاده از ظرفیت ۲۰ کنوانسیون بین‌المللی برای پیگیری حقوقی خبر داده است. وی تصریح کرده که مستندسازی‌های انجام‌شده ذیل استانداردهای سازمان ملل و با همکاری معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری برای طرح در مجامع قضایی بین‌المللی تنظیم می‌شود.
هم‌راستا با این موضع، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در همایش بین‌المللی «اکوساید؛ جنایت جنگی خاموش» با استناد به ماده ۵۵ پروتکل الحاقی کنوانسیون ۱۹۷۷ ژنو و اصول ۲۱ استکهلم و ۲ ریو، تأکید کرد که حقوق بین‌الملل بشردوستانه باید خسارات گسترده و درازمدت به محیط زیست را به عنوان یک جرم مستقل شناسایی کند. دستگاه دیپلماسی با پیوند زدن آسیب‌های زیست‌محیطی به سلامت پایدار انسان‌ها، تریبون کاپ ۳۱ را مجالی برای پاسخگو کردن عاملان این حملات دانسته است.
تعارض تعهدات با واقعیت‌های میدانی و بین‌المللی
اگرچه طرح مسأله خسارات زیست‌محیطی جنگ در مجامع جهانی گامی حقوقی و ضروری به شمار می‌رود، اما از منظر کارشناسی و انتقادی، این روند با موانع ساختاری عمیقی در دو سطح داخلی و بین‌المللی روبه‌روست: نخست، اجلاس آنتالیا در غیاب ایالات متحده—بزرگ‌ترین تولیدکننده تاریخی گازهای گلخانه‌ای—برگزار می‌شود و بسیاری از قدرت‌های بزرگ اقتصادی به دلیل فشار بحران انرژی، اهداف مربوط به کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی را تعدیل کرده‌اند. طرح ترکیه مبنی بر افزایش سهم برق به ۳۵ درصد بدون الزام به بهره‌گیری از انرژی‌های پاک، گواهی بر همین عقب‌نشینی است. در چنین فضایی، تلاش ایران برای گنجاندن خسارات جنگی در دستور کار اقلیمی، در رقابت با دغدغه فوری غرب برای امنیت بازار نفت و گاز قرار می‌گیرد. دوم، هرچند خسارات ناشی از حملات خارجی غیرقابل انکار است، اما بخش عمده‌ای از آسیب‌پذیری اکولوژیک ایران حاصل دهه‌ها بحران انباشته ساختاری—شامل فرونشست زمین، اضافه برداشت از سفره‌های زیرزمینی، نابودی منابع آبی و توسعه نامتوازن صنعتی—بوده است. جنگ بار سنگینی را بر بستری تحمیل کرده که پیش‌تر نیز در آستانه شکنندگی حاد قرار داشت. از این رو، تمرکز صِرف بر پیگیری حقوقی خارجی، بدون بازنگری جدی در مدیریت پایدار منابع داخلی و اختصاص بودجه‌های کافی برای احیای زیست‌بوم‌ها، تاب‌آوری سرزمینی کشور را تضمین نخواهد کرد. سوم، تخصیص منابع به جبران خسارات نظامی و بازسازی زیرساخت‌های تخریب‌شده، به‌طور طبیعی بودجه‌های حفاظتی و ارتقای صنایع پاک را در اولویت‌های بعدی قرار می‌دهد. بدون شکستن بن‌بست‌های بین‌المللی و کاهش تنش‌های منطقه‌ای، دستیابی به منابع مالی و فناوری‌های پیشرفته مورد نیاز برای مهار آلودگی‌های پایدار خاک و آب ناممکن خواهد بود.
حضور ایران در کاپ ۳۱ آنتالیا، آزمونی برای دیپلماسی زیست‌محیطی این کشور در جهانی است که خود میان پایبندی به آرمان‌های اقلیمی و اقتضائات ژئوپلیتیک جنگ و انرژی سرگردان مانده است.
- جهش دوبارەی بهای نفت؛ امتناع ایران از خروج اورانیوم و تشدید حملات در تنگه هرمز
- انتقال وزیر خزانه‌داری آمریکا به پایگاه نظامی در پی تهدیدهای تروریستی رژیم تهران؛ عزم واشینگتن برای تداوم عملیات طرد اقتصادی
- بن‌بست در ابتکار دو روزه؛ رد پاسخ واشنگتن از سوی تهران و تشدید صف‌آرایی در خلیج فارس
- شکاف عمیق میان ادعای اشراف ماهواره‌ای و پاداش ۲۰ میلیون دلاری آمریکا برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران
- سایه جنگ بر اجلاس اقلیمی آنتالیا؛ بحران انرژی، آلودگی‌های فرامرزی و پرونده بوم‌کشی
