در حالی که طی سالهای اخیر شکاف میان بروکسل و واشنگتن بر سر نحوه مواجهه با پروندههای اقتصادی و سیاسی ایران به عنوان یکی از چالشهای دیپلماتیک تلقی میشد، تحولات اخیر در حاشیه نشست وزرای دارایی گروه ۲۰ (G20) نشاندهنده یک چرخش راهبردی بیسابقه است. پیام اخیر اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده در شبکه اجتماعی ایکس، که مستقیماً به بیانیه پایانی وزرای دارایی و رؤسای بانکهای مرکزی گروه ۲۰ اشاره دارد، از رسمی شدن پیوستن اتحادیه اروپا به کارزاری حکایت میکند که واشنگتن آن را «کارزار انزوای اقتصادی» نامیده است. این همگرایی، فراتر از یک تفاهم دوجانبه، به معنای ادغام ظرفیتهای مالی اروپا در راهبرد «فشار حداکثری» جدید آمریکا است.
رسمیتیافتن انزوای اقتصادی در بیانیه گروه ۲۰
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در جدیدترین موضعگیری خود که بر پایه نتایج رسمی نشست گروه ۲۰ در شهر اشویل استوار است، اظهار داشت که اتحادیه اروپا اکنون به طور رسمی در کنار ایالات متحده قرار گرفته تا «کارزار انزوای اقتصادی» علیه ایران را به پیش ببرد. بسنت با ابراز قدردانی از آنچه «موضع قاطع و زودهنگام» متحدان اروپایی خواند، تأکید کرد که هدف این همکاری، اطمینان از عدم دسترسی تهران به نظام مالی جهانی برای تأمین مالی برنامههای هستهای و تسلیحاتی است.
این اظهارات نشان میدهد که برخلاف دورههای گذشته که اروپا با تکیه بر ابزارهایی نظیر «قانون انسداد» (Blocking Statute) سعی در محافظت از شرکتهای خود در برابر تحریمهای فراسرزمینی آمریکا داشت، اکنون داوطلبانه یا تحت فشار ضرورتهای راهبردی، به جبهه واحد واشنگتن پیوسته است. بسنت در پیام خود هشدار داد که این فشارها تا «قطع آخرین شریان حیاتی مالی باقیمانده» متوقف نخواهد شد؛ پیامی که نشاندهنده تغییر فاز از تحریمهای نقطهای به سمت «طرد کامل اقتصادی» است.
کارزار انزوای اقتصادی؛ فراتر از نفت
کارزار طرد اقتصادی که از دوم شهریورماه توسط دولت ترامپ آغاز شد، برخلاف الگوهای سنتی تحریم، یک رویکرد چندوجهی و شبکهمحور را دنبال میکند. بر اساس گزارشهای منتشر شده، این کارزار بر پنج حوزه کلیدی تمرکز دارد: داراییهای دیجیتال، فناوریهای پیشرفته، ذخایر طلا، هوانوردی تجاری و کشتیرانی.
وزارت خزانهداری آمریکا در نخستین مرحله این کارزار، بیش از ۶۰ فرد، شرکت و شناور را هدف قرار داده و دایره تحریمهای ثانویه را به گونهای گسترش داده است که هرگونه تعامل مالی با ایران، ریسک خروج از نظام مالی آمریکا را برای بازیگران بینالمللی به همراه داشته باشد. پیوستن اروپا به این کارزار به معنای آن است که شبکههای «بانکداری سایه» و مسیرهای انتقال ارز که پیشتر در فضای خاکستری میان اروپا و آسیا فعالیت میکردند، اکنون تحت نظارت مضاعف و مشترک دو سوی اقیانوس اطلس قرار میگیرند.
واکنش تهران: از نقد حقوقی تا هشدار درباره سقوط اخلاقی
مقامات جمهوری اسلامی ایران به سرعت نسبت به این همگرایی واکنش نشان داده و آن را نقض صریح موازین بینالمللی توصیف کردند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در سلسله پیامهایی، حمایت اتحادیه اروپا از «جنگ اقتصادی آمریکا» را به شدت محکوم کرد. بقائی با اشاره به رساله «گفتار در باب بندگی اختیاری»، اظهار داشت که اروپا با این اقدام، استقلال و حاکمیت خود را فدای ارعاب واشنگتن کرده است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران همچنین به تناقض رفتاری اروپا اشاره کرد و یادآور شد که طبق مقررات خود اتحادیه اروپا، اعمال فراسرزمینی قوانین کشورهای ثالث غیرقانونی است. وی این پرسش را مطرح کرد که چگونه اتحادیه اروپا که زمانی برای دفاع از حاکمیت خود در برابر تحریمهای آمریکا «مقررات انسداد» را تصویب کرده بود، اکنون به مجری اوامر واشنگتن تبدیل شده است؟ تهران هشدار داده است که تکتک کشورهای عضو اتحادیه باید در قبال پیامدهای مشارکت در این اقدام «متخلفانه» پاسخگو باشند.
واکاوی رسانهای و کارشناسی در داخل ایران
در داخل ایران، رسانهها و کارشناسان با نگاهی انتقادی به تحلیل این رخداد پرداختهاند. رسانههایی نظیر خبرگزاری تسنیم، این اقدام را بیش از آنکه یک تغییر ماهوی بدانند، یک «کارکرد تبلیغاتی» برای دولت ترامپ ارزیابی میکنند. تسنیم با اشاره به سوابق همراهی اروپا با آمریکا، اظهار داشته که کشورهای اروپایی اساساً فاقد استقلال حاکمیتی در سیاستهای ضدایرانی هستند و این بیانیهها تنها رسمیت بخشیدن به یک روند قدیمی است.
در مقابل، بخش دیگری از تحلیلهای داخلی، از جمله گزارشهای منتشر شده در روزنامه «دنیای اقتصاد»، بر ابعاد جدی و خطرناک این همصفی تأکید دارند. این رسانهها با اشاره به سقوط صادرات نفت ایران به حدود ۲۶۰ هزار بشکه در روز و تورم نزدیک به ۷۰ درصد، پیوستن اروپا به کارزار انزوای اقتصادی را مرحلهای میدانند که میتواند دسترسی ایران به منابع ارزی را بیش از هر زمان دیگری محدود کند. از دیدگاه این تحلیلگران، مسدود شدن مسیرهای دور زدن تحریمها در بخش فناوری و طلا، فشار معیشتی را به طور مستقیم بر ساختار داخلی منتقل خواهد کرد.
عبور از استراتژی توازن
پیوستن اتحادیه اروپا به «کارزار انزوای اقتصادی» که در بیانیه پایانی گروه ۲۰ نمود یافته، نشاندهنده پایان استراتژی «توازنبخشی» است که بروکسل سالها مدعی آن بود. اکنون اروپا و آمریکا بر سر یک دوراهی برای تهران به توافق رسیدهاند: انزوای مطلق اقتصادی یا بازگشت به میز مذاکره تحت شرایط جدید.
این گزارش نشان میدهد که همگرایی فعلی، فضای تنفس اقتصادی ایران را در بازارهای سنتی اروپا و حتی بازارهای نوظهور که از سیستمهای مالی اروپایی استفاده میکنند، به شدت تنگ کرده است. در حالی که واشنگتن از این همگرایی به عنوان یک پیروزی دیپلماتیک یاد میکند، تهران آن را «بیکفایتی سیاسی» اروپا مینامد. با این حال، واقعیت موجود در آمارهای اقتصادی و بیانیههای رسمی حکایت از آن دارد که ایران با سختترین آرایش تحریمی در دهههای اخیر مواجه شده است؛ آرایشی که در آن دیگر خبری از شکافهای سنتی میان قدرتهای غربی نیست. در روزهای آینده، نوع واکنش عملی دستگاه دیپلماسی و مدیریت اقتصادی ایران به این «انسداد همهجانبه»، تعیینکننده دوام یا تغییر این موازنه خواهد بود.
- همگرایی فراآتلانتیک؛ پیویستن اروپا بە کارزار انزوای اقتصادی آمریکا علیه ایران
- تلاش پنهان پکن برای بقای تهران؛ موانع بزرگ واشینگتن در اجرای طرح “طرد اقتصادی” علیه جمهوری اسلامی
- تنش در منطقه خاکستری؛ ابعاد جایزه ۱۰ میلیون دلاری آمریکا برای فرمانده سایبری سپاه
- راهبرد «طرد اقتصادی» واشنگتن؛ تقابل چندجانبهگرایی پکن و مسکو با فشارهای فراسرزمینی آمریکا
- اظهارات ترامپ مبنی بر بازگشت جریان نفت به شرایط پیش از جنگ؛ هرمز در برزخِ روایت واشینگتن و گزارشهای میدانی
