رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در تازهترین سخنان خود با لحنی بیسابقه هشدار داد که «همه بدون استثنا تاوان جنگ علیه ایران را که توسط اسرائیل آغاز شده است، میپردازند». این اظهارات که در اوج ناامنیهای راهبردی در تنگه هرمز و بنبست دیپلماتیک میان تهران و واشینگتن ایراد شده، نشاندهنده تغییر فاز جدی در مناسبات آنکارا و تلآویو است. در حالی که بحران اقتصادی ناشی از انسداد شریانهای انرژی جهان را فراگرفته، سخنان اردوغان فراتر از یک موضعگیری سیاسی، بازتابدهنده هراسی عمیق از تثبیت یک نظم امنیتی جدید در منطقه است؛ نظمی که در آن آنکارا و تلآویو، از ویرانههای سوریه تا آبهای مدیترانه شرقی، در برابر یکدیگر صفآرایی کردهاند.
سوریه؛ میدان تثبیت نفوذ یا برخورد نظامی؟
حمله هوایی ۱۸ اوت اسرائیل به پایگاه هوایی «ابوظهور» در استان ادلب، نقطه عزیمت این تنشهای اخیر بود. این عملیات درست زمانی رخ داد که آنکارا پس از سقوط حکومت پیشین دمشق در اواخر سال ۲۰۲۴، خود را به عنوان حامی اصلی دولت جدید سوریه به رهبری «احمد شرع» تثبیت کرده است. برای آنکارا، سوریه تنها یک همسایه نیست، بلکه عمق استراتژیکی است که امنیت آن با امنیت شهرهایی چون حلب و هاتای گره خورده است.
در مقابل، تلآویو با بدبینی به این حضور فزاینده مینگرد. مقامات اسرائیلی استقرار نیروهای نظامی ترکیه در شمال و مرکز سوریه را به عنوان تهدیدی برای «آزادی عمل هوایی» خود تلقی میکنند. از دیدگاه راهبردی اسرائیل، حضور سامانههای پدافندی ترکیه در خاک سوریه میتواند توازن قوایی را که سالها به نفع نیروی هوایی اسرائیل بود، برهم بزند. حمله به ابوظهور، در واقع پیامی صریح به دولت جدید دمشق و حامی آن، آنکارا، بود تا از بازتعریف قواعد بازی در مرزهای شمالی اسرائیل پرهیز کنند.
پیوند امنیت هرمز به تنشهای آنکارا و تلآویو
اردوغان در سخنان اخیر خود که بازتاب گستردهای در خبرگزاریهای داخلی از جمله خبرگزاری مهر داشت، بر این نکته پایبند بود که تا زمانی که «بنبست موجود در تنگه هرمز» برطرف نشود، روند افزایش قیمتها در سراسر جهان ادامه خواهد یافت. او با متهم کردن مستقیم اسرائیل به تحریکاتی که منجر به شکست «تفاهمنامه اسلامآباد» میان ایران و آمریکا شد، عملاً تلآویو را عامل اصلی بیثباتی اقتصادی منطقه معرفی کرد.
ترکیه، برخلاف دهههای گذشته، امنیت خود را در تقابل با کنشهای تهاجمی اسرائیل تعریف میکند
این تحلیل اردوغان نشاندهنده پیوستگی امنیت انرژی به رقابتهای ژئوپلیتیک است. آنکارا نگران است که درگیری میان ایران و اسرائیل، نه تنها نفوذ ترکیه در سوریه را تحتالشعاع قرار دهد، بلکه با مسدود کردن مسیرهای ترانزیت انرژی، پروژههای توسعه ملی ترکیه را با شکستی سنگین مواجه کند. اینجاست که ترکیه، برخلاف دهههای گذشته، امنیت خود را در تقابل با کنشهای تهاجمی اسرائیل تعریف میکند.
محاصره راهبردی؛ از اژه تا قبرس
تقابل دو قدرت تنها به جغرافیای سوریه محدود نمیماند. تلآویو در سالهای اخیر با نزدیکی به یونان و قبرس، جبههای جدید در شرق مدیترانه گشوده است. خرید سامانههای دفاع هوایی پیشرفته توسط قبرس و توافقهای چند میلیارد یورویی اسرائیل با آتن برای ایجاد شبکه پدافندی، از سوی آنکارا به عنوان تلاش برای «محاصره دریایی و هوایی ترکیه» تعبیر شده است.
سفر اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل به قبرس در بحبوحه این تنشها، نشان میدهد که تلآویو به دنبال ایجاد یک «کمربند امنیتی» است که مستقیماً منافع ترکیه در حوزه انرژی مدیترانه را هدف قرار میدهد
گزارشهای موجود از سفرهای محرمانه مقامات اطلاعاتی ترکیه به آتن نشان میدهد که آنکارا به شدت نسبت به «نظامیسازی جزایر اژه» با حمایت تسلیحاتی اسرائیل هشدار داده است. از سوی دیگر، سفر اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل به قبرس در بحبوحه این تنشها، نشان میدهد که تلآویو به دنبال ایجاد یک «کمربند امنیتی» است که مستقیماً منافع ترکیه در حوزه انرژی مدیترانه را هدف قرار میدهد.
واقعیتهای سخت در پسِ لفاظیها
با وجود مواضع تند اردوغان، نگاهی انتقادی به توانمندیهای داخلی ترکیه نشاندهنده وجود شکافهای جدی است. خبرگزاریهای داخلی ایران (مانند تسنیم) در تحلیلهای خود به این نکته اشاره کردهاند که ترکیه برای رسیدن به یک بازدارندگی واقعی در برابر فناوریهای پیشرفته اسرائیل، همچنان به ۳ تا ۵ سال زمان نیاز دارد. اشتباهات راهبردی نظیر خرید سامانه اس-۴۰۰ که منجر به حذف ترکیه از برنامه جنگندههای اف-۳۵ شد، اکنون به عنوان «پرهزینهترین خطای استراتژیک» در محافل تحلیلی ترکیه مورد بحث است.
در عین حال، اسرائیل نیز با معرفی ترکیه به عنوان «ایرانِ جدید» در صدد است تا اجماعی بینالمللی علیه نفوذ آنکارا ایجاد کند. این برچسبزنی سیاسی، خطر تبدیل شدن رقابتهای منطقهای به برخوردهای نظامی پیشگیرانه را به شدت افزایش داده است.
نقش متناقض واشینگتن
ایالات متحده در این میان وضعیتی دشوار دارد. از یک سو واشینگتن سوریه را از فهرست کشورهای حامی تروریسم خارج کرده تا به دولت جدید دمشق برای بازسازی کمک کند (اقدامی که همسو با منافع ترکیه است)، و از سوی دیگر، تام باراک، نماینده ویژه آمریکا در منطقه، ضمن اظهار این مطلب که حمله اسرائیل به ادلب یک «تشدید تنش غیرضروری» بوده، همچنان بر تعهدات دفاعی به تلآویو تأکید دارد. این سیاستِ «موازنه لغزان» آمریکا ممکن است در نهایت منجر به اشتباه محاسباتی هر یک از طرفین شود.
ریسک تصاعد ناخواسته
آیا ترکیه و اسرائیل وارد جنگ خواهند شد؟ اگرچه هر دو طرف به دلیل عضویت در ناتو (ترکیه) و وابستگیهای اقتصادی، انگیزههای نیرومندی برای پرهیز از یک درگیری تمامعیار دارند، اما خطر اصلی در «تصاعد ناخواسته» (Accidental Escalation) نهفته است.
سخنان اخیر اردوغان نشان داد که ترکیه دیگر حاضر نیست در برابر کنشهای اسرائیل در سوریه و خلیج فارس سکوت کند. در فضایی که تنگه هرمز مسدود شده و جبهههای نبرد در سوریه بازتعریف میشوند، هرگونه اصطکاک کوچک میان پدافند هوایی ترکیه و نیروی هوایی اسرائیل میتواند جرقهای بر انبار باروت منطقه باشد. خاورمیانه در اواخر سال ۲۰۲۶، در حالی که شاهد مرزبندیهای سخت تهران با متحدان واشینگتن است، اکنون با گسل جدیدی روبروست که یک سوی آن آنکارا و سوی دیگرش تلآویو ایستاده است؛ رقابتی که فراتر از نفوذ سیاسی، بر سر بقا در نظم جدید منطقهای است.
- اجرای حکم اعدام در بهشهر و بازداشت گروهی شهروندان در اهواز
- موج تازه تحریمهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران
- توقیف گسترده اموال فعالان سیاسی و منتقدان به بهانه پروندههای امنیتی و جنگی
- گذار از دیپلماسی به طرد اقتصادی؛ ابعاد لایحه جدید بریتانیا علیه ایران
- روایت والاستریتژورنال از خشک شدن درآمد ارزی ایران در سایه محاصره دریایی
