رشد سرسامآور کشت غیرمجاز خشخاش در ایران، به یکی از داغترین موضوعات خبری تبدیل شده است. روز چهارشنبه ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶ (۲۴ تیر ۱۴۰۵)، محمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، در گفتگو با خبرگزاری خانه ملت اعلام کرد مساحت زمینهای مکشوفه کشت غیرقانونی خشخاش با جهشی نزدیک به ۵ برابری، از حدود ۹ هزار هکتار در سال ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) به حدود ۴۲ هزار هکتار در سال جاری رسیده است.
انتشار این آمار شوکهکننده، توجه عمومی را به فاصله عمیق میان ابلاغ قوانین ممنوعیت و نحوه اجرای واقعی آنها جلب کرده است.
افزایش نزدیک به ۵ برابری در سایه ممنوعیتهای قانونی
نماینده مردم اراک، کمیجان و خنداب در مجلس دوازدهم با هشدار نسبت به این افزایش بیسابقه، تصریح کرد که بالا رفتن آمار کشفیات مزارع خشخاش زنگ خطری جدی را برای کشور به صدا درآورده است. محاسبه دقیق نشان میدهد که مساحت زمینهای شناساییشده با رشدی معادل ۳۶۷ درصد همراه بوده و نزدیک به ۳۳ هزار هکتار زمین جدید به این چرخه غیرقانونی اضافه شده است.
به گزارش پایگاه خبری آفتاب نیوز، جمالیان تفاوت فاحش میان آمارها را به تغییرات تقاضا در بازار داخلی و کاهش ورود قاچاق تریاک از مرزهای خارجی پیوند زده است. وی عقیده دارد وقتی عرضه تریاک قاچاق از خارج کاهش مییابد و تقاضا همچنان در سطح بالایی باقی میماند، بخشی از بازار ناگزیر به سمت تولید غیرمجاز در داخل کشور هدایت میشود. این نماینده البته تأکید کرد که افزایش کشفیات به خودی خود به معنای ضعف دستگاههای امنیتی و انتظامی نیست، بلکه میتواند نشاندهنده تقویت سامانههای شناسایی و رصد مزارع باشد؛ هرچند که برخوردهای پلیسی و انتظامی بدون ریشهیابی تقاضا و نیازهای دارویی، تنها یک مسکن موقت به شمار میرود.
پیامکهای هشدار در تقابل با واقعیت مزارع
این آمار بیسابقه در حالی رسانهای شد که مسئولان قضایی پیش از این تلاشهای زیادی برای پیشگیری از این پدیده انجام داده بودند. به گزارش پایگاه خبری عصر ایران، در ۲۰ مه ۲۰۲۶ (۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵)، معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه با ارسال یک پیامک سراسری به تلفن همراه شهروندان، به طور رسمی هشدار داد که کشت هرگونه گیاه مخدر از جمله خشخاش و شاهدانه مطلقاً ممنوع و جرم است. در این پیامک تصریح شده بود که متخلفان با مجازاتهای سنگینی نظیر حبس، جریمه نقدی و توقیف اموال مواجه خواهند شد.
همچنین درست یک روز پیش از ارسال این پیامک، در ۱۹ مه ۲۰۲۶ (۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵)، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، در گفتگو با رسانهها با قاطعیت شایعههای مربوط به آزادسازی کشت خشخاش را تکذیب کرده و نسبت به پیامدهای هرگونه بیتوجهی مقامات محلی به این پدیده هشدار داده بود. با این حال، افزایش چشمگیر مزارع کشفشده نشان میدهد که هشدارهای پیامکی و قانونی هنوز نتوانستهاند بازدارندگی کافی را در برابر سود سرشار این فعالیت غیرقانونی ایجاد کنند.
پاز شالیزار تا مزارع افیون؛ تغییر در زمینهای کشاورزی
بررسیهای میدانی و گزارشهای منتشرشده در رسانهها ابعاد دیگری از این بحران را آشکار میسازد. به گزارش وبسایت همشهری آنلاین، برخی از کشاورزان در مناطق مختلف کشور به دلیل سودآوری بالای خشخاش، تغییر کاربری زمینهای خود را آغاز کردهاند. جمالیان پیشتر در اظهارنظری در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ (۳۱ خرداد ۱۴۰۵) اعلام کرده بود که در برخی از استانها، کشاورزانی که پیش از این به کشت محصولات حیاتی و راهبردی مانند برنج مشغول بودند، اکنون به کشت خشخاش روی آوردهاند؛ پدیدهای که نه تنها یک جرم بزرگ قانونی است، بلکه امنیت غذایی کشور را نیز به طور جدی به مخاطره میاندازد.
بر اساس تحلیل کارشناسان که در خبرگزاری ایسنا بازتاب یافت، خشکسالیهای پیدرپی، تورم اقتصادی بالا، هزینههای سنگین کشاورزی و کاهش شدید درآمدهای حاصل از کشت محصولات سنتی، از جمله انگیزههای اصلی سوق یافتن کشاورزان خرد به سمت این گیاه کمآببر و پربازده است.
بحران شربت اپیوم و تقویت بازار سیاه عطاریها
یکی از محورهای اصلی انتقاد عضو کمیسیون بهداشت مجلس، وضعیت نابسامان شربت اپیوم یا همان تنتور تریاک در چرخه درمانی کشور است. این شربت دارویی که سالها برای مدیریت و درمان اعتیاد و کنترل دردهای بیماران خاص استفاده میشد، اکنون با چالشهای جدی توزیع مواجه شده است.
به گزارش خبرگزاری ایلنا، جمالیان با انتقاد شدید از حذف تدریجی شربت اپیوم از کلینیکهای مجاز اعلام کرد که این تصمیم بدون در نظر گرفتن جایگزینهای مناسب، بیماران زیادی را سرگردان کرده است. وی مطرح کرد که اگر تولید این دارو محدود شده، چرا این محصول به فراوانی در عطاریهای غیرمجاز فروخته میشود، اما کلینیکهای رسمی از دسترسی به آن محروم هستند؟ وی همچنین اشاره کرد مصوبه کمیسیون بهداشت برای ارجاع مستقیم پرونده عطاریهای متخلف به دادگاه انقلاب، هنوز در کشور اجرایی نشده و این امر موجب انتقال زنجیره تأمین به بازار سیاه شده است.
کشت کنترلشده؛ راهکار پیشنهادی برای مصارف دارویی
برای برونرفت از این بحران و جلوگیری از قاچاق، کمیسیون بهداشت مجلس پیشنهادهایی را ارائه کرده است. به گزارش خبرگزاری مهر، جمالیان پیشنهاد داد که دولت به کارخانههای داروسازی بزرگ و تولیدکنندگان دارای صلاحیت اجازه دهد تا تحت نظارت مستقیم و کامل ستاد مبارزه با مواد مخدر، اقدام به کشت خشخاش صرفاً برای مصارف دارویی کنند. وی توضیح داد که تأمین مواد اولیه دارویی از طریق واردات، هزینههای ارزی بسیار سنگینی به کشور تحمیل میکند، در حالی که کشت هدایتشده داخلی میتواند ضمن کاهش هزینهها، کنترل دقیقی را بر زنجیره تولید و توزیع اعمال کند.
البته پیش از این، مقامات ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده بودند که تنها طرحهای آزمایشی مربوط به بذر اولیه گیاهی به نام «شقایق ایرانی» یا «اولیفرا» انجام شده که آن هم توانایی تولید شربت تریاک را ندارد و هیچ مجوزی برای کشت خشخاش معمولی صادر نشده است. حال با افشای آمار مزارع ۴۲ هزار هکتاری، باید دید که آیا سیاستگذاران به سمت بازنگری در قوانین و پذیرش کشت کنترلشده گام برخواهند داشت یا همچنان بر سیاستهای مقابلهای و انتظامی اصرار میورزند.
