تحولات جاری در خاورمیانه و دریای سرخ وارد مرحله‌ای تازه از بازآرایی ائتلاف‌های نظامی و رویارویی‌های دیپلماتیک شده است. تشدید حملات پهپادی و موشکی حوثی‌های یمن علیه مواضع عربستان سعودی، ساختار امنیتی منطقه را به سمت ایجاد پیمان‌های دفاعی فرامنطقه‌ای و احیای تعهدات سنتی غرب کشانده است. در کانون این دگرگونی‌ها، ارسال لایحه توافق دفاعی سه‌جانبه موسوم به «توافق مکه» به پارلمان ترکیه، اعزام جنگنده‌های پیشرفته بریتانیا به ریاض و در عین حال، تنش‌های علنی در اجلاس سازمان همکاری اسلامی در بغداد پیرامون تعاملات تهران و حوثی‌ها، صحنه پیچیده‌ای از تقابل راهبردها را به نمایش گذاشته است.
گام راهبردی آنکارا؛ ائتلاف مکه در آستانه تثبیت قانونی
ارائه توافق‌نامه دفاعی مشترک میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به پارلمان ترکیه، نقطه‌عطفی در دیپلماسی دفاعی آنکارا به شمار می‌رود. این لایحه که سه منبع پارلمانی در آنکارا روز سه‌شنبه، ۲۰ اکتبر (۲۸ مهر)، ارائه آن را به مجلس تایید کردند، دومین ارتش بزرگ پیمان ناتو را به شکل ملموسی به سازوکار امنیت جمعی با ریاض متصل می‌کند.
بر اساس مفاد این پیمان که در ماه اوت منعقد شد، اصل «دفاع جمعی» یا به رسمیت شناختن حمله مسلحانه به یکی از اعضا به عنوان حمله به تمامی آن‌ها، پایه‌گذاری شده است. با وجود این، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، با اتخاذ لحنی محتاطانه تاکید کرده است که توافق مکه یک «پیمان تهاجمی» نیست و آنکارا برنامه‌ای برای استقرار نیروهای رزمی زمینی جهت انجام عملیات در خاک کشورهای ثالث ندارد.
ترکیه می‌کوشد بدون ورود مستقیم به جنگ‌های فرسایشی، وزن ژئوپلیتیکی و صنایع دفاعی خود را در برابر چالش‌های امنیتی منطقه خلیج فارس به رخ بکشد
به گفته منابع آگاه در دولت ترکیه، مشارکت آنکارا دست‌کم در شرایط کنونی بر تأمین تجهیزات، فناوری‌های نظامی پیشرفته، سامانه‌های دفاعی و تبادل اطلاعات امنیتی متمرکز خواهد بود؛ همچنین ترکیه پیوستن به ائتلاف تضمین امنیت دریانوردی در دریای سرخ را پذیرفته است. تحلیل این گام نشان می‌دهد که ترکیه می‌کوشد بدون ورود مستقیم به جنگ‌های فرسایشی، وزن ژئوپلیتیکی و صنایع دفاعی خود را در برابر چالش‌های امنیتی منطقه خلیج فارس به رخ بکشد.
تقویت پدافند هوایی ریاض؛ بریتانیا در خط مقدم مهار تهدیدات هوایی
هم‌زمان با پیشبرد مسیر دیپلماتیک توافق مکه، بریتانیا دست به اقدامی عملیاتی در خاک عربستان سعودی زده است. بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای و تاییدیه رسمی وزارت دفاع بریتانیا، لندن به منظور کمک به حفاظت از شهرها و زیرساخت‌های کلیدی عربستان سعودی در برابر حملات فزاینده موشکی و پهپادی، جنگنده‌های «تایفون» نیروی هوایی سلطنتی را مستقر می‌کند.
بازگشت توان تهاجمی-پدافندی بریتانیا به منطقه، حاکی از ناکافی بودن ترتیبات امنیتی پیشین در برابر راهبردهای جنگ نامتقارن است
این بسته حمایتی صرفاً به پروازهای رزمی محدود نیست؛ اعزام یک فروند هواپیمای ترابری «ای۴۰۰ام» (A400M)، هواپیمای سوخت‌رسان «وویجر» و مشاوران و مستشاران نظامی ارتش بریتانیا، بازتعریف عمق همکاری‌های دفاعی لندن و ریاض را نشان می‌دهد. وس استریتینگ، وزیر دفاع بریتانیا، با محکوم کردن حملات اخیر به فرودگاه بین‌المللی ریاض، این پشتیبانی را اقدامی بازدارنده و منحصراً دفاعی برای تضعیف ظرفیت‌های تهاجمی هوایی حوثی‌ها عنوان کرد. بازگشت توان تهاجمی-پدافندی بریتانیا به منطقه، حاکی از ناکافی بودن ترتیبات امنیتی پیشین در برابر راهبردهای جنگ نامتقارن است.
اصطکاک دیپلماتیک در بغداد؛ چالش رسمی تهران با قطعنامه سازمان همکاری اسلامی
در سوی دیگر این معادلات، عرصه دیپلماتیک منطقه‌ای با اختلافات جدی مواجه شده است. نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی که از ۲۵ مهرماه در بغداد برگزار شد و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در آن حضور داشت، به بستری برای رویارویی دیدگاه‌ها درباره بحران یمن تبدیل گشت.
قطعنامه پایانی نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی در بغداد با لحنی انتقادی، از جمهوری اسلامی ایران خواست از تعامل با نمایندگان جنبش حوثی‌ها (انصارالله) خودداری ورزد
قطعنامه پایانی این نشست با لحنی انتقادی، از جمهوری اسلامی ایران خواست به کنوانسیون‌های دیپلماتیک وین، قواعد حقوق بین‌الملل و منشور سازمان ملل متعهد بماند و از تعامل با نمایندگان جنبش حوثی‌ها (انصارالله) خودداری ورزد. همچنین از تمامی کشورهای عضو خواسته شد تا هرگونه مکاتبه با نماینده این جریان در تهران را باطل تلقی کرده و در صورت حضور وی در خاک خود، او را به دولت به رسمیت شناخته‌شده یمن تحویل دهند.
اسماعیل بقایی: ایران قطعنامه پایانی نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی در بغداد را مصوبه مشروع این سازمان تلقی نمی‌کند
با این حال، مواضع رسمی دستگاه دیپلماسی ایران نشان از رد قاطع این بیانیه دارد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، صراحتاً اعلام کرد که تهران این قطعنامه را مصوبه مشروع این سازمان تلقی نمی‌کند. بقایی با اشاره به این‌که بیانیه‌ها معمولاً با اجماع تصویب می‌شوند، تصریح کرد که درج بندهای مرتبط با یمن تفرقه‌افکنانه و برخلاف منافع امت اسلامی بوده و هیئت ایرانی مانع از درج دو بند مشخص با ادبیات نامناسب درباره یمن در جریان نشست شد. نگاه تهران به بحران یمن همواره بر به رسمیت شناختن مشروعیت انصارالله به عنوان بازیگری سیاسی-نظامی در داخل یمن و مقابله با مداخله کشورهای ائتلاف استوار بوده است؛ رویکردی که عملاً در تضاد با ساختار تصمیم‌گیری اکثر کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی قرار دارد.
چالش بازدارندگی کلاسیک در برابر جنگ‌های ترکیبی
مرور پیوستار این وقایع چند بعد تحلیلی بنیادین را آشکار می‌سازد: نخست، ناکارآمدی ساختارهای امنیت منطقه‌ای است. تداوم تلفات میدانی در یمن و حملات مکرر فرامرزی حوثی‌ها نشان می‌دهد که تنش‌زدایی‌های موقت نتوانسته‌اند راه‌حل نهایی بحران را ترسیم کنند. تلاش ریاض برای تشکیل چترهای حمایتی چندوجهی، ترکیبی از بازدارندگی اسلامی (توافق مکه با حضور پاکستان به عنوان یک قدرت هسته‌ای و ترکیه به عنوان یک قدرت صنعتی-نظامی ناتو) و استقرار میدانی غرب (بریتانیا) را به نمایش می‌گذارد. دوم، نقش متقابل ایران و ائتلاف‌های منطقه‌ای است. در حالی که کشورهای منطقه و بریتانیا هدف غایی خود را مهار آنچه نفوذ گروه‌های متحد ایران می‌خوانند تعریف کرده‌اند، پافشاری تهران بر عدم مشروعیت مصوبات منطقه‌ای ضد حوثی‌ها، از خط‌مشی تزلزل‌ناپذیر جمهوری اسلامی در حمایت دیپلماتیک و لجستیکی از این نیروها حکایت دارد. نگاه نقادانه به این وضعیت نشان می‌دهد که هیچ‌یک از ترتیبات نظامی خارجی یا قطعنامه‌های سیاسی سازمان‌های منطقه‌ای بدون ایجاد یک سازوکار بومی جامع که دربرگیرنده تمامی بازیگران اصلی و متضمن مصالح ژئوپلیتیکی آنان باشد، به برقراری ثبات پایدار در دریای سرخ و آبراه‌های بین‌المللی منتهی نخواهد شد.
خاورمیانه اکنون بر لبه تیغ قرار گرفته است؛ جایی که پیمان‌های دفاعی رسمی در حال شکل‌گیری‌اند، اما ماهیت نامتقارن و فرامرزی نیروهای منطقه‌ای، تضمین موفقیت این ائتلاف‌ها را بیش از هر زمان دیگر در بوته آزمون قرار داده است.
- سایه درگیری‌های منطقه‌ای بر ترتیبات امنیتی خاورمیانه؛ از توافق مکه و حضور نظامی بریتانیا تا شکاف‌های دیپلماتیک تهران
- دیپلماسی نفت، خطوط قرمز هسته‌ای و سوءظن محافظه‌کاران؛ ابعاد پیام عاصم منیر در تهران
- تهدید سپاه پاسداران به هدف قرار دادن کابل‌های اینترنتی در تنگه هرمز
- شکست باج‌خواهی ژئوپلیتیک رژیم تهران؛ دور زدن تنگه هرمز و بی‌اثر شدن اهرم فشار انرژی
- بازداشت دو وکیل دادگستری در تبریز و افزایش فشار بر فعالان مدنی آذربایجان
