در پی تشدید تنشها در آبراههای خلیج فارس و توقف تقریبی عبور و مرور نفتکشها از تنگه هرمز، دولتهای عراق و ترکیه در روز پنجشنبه ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۸ تیر ۱۴۰۵) اعلام کردند که به توافقی نهایی برای تمدید یکساله صادرات نفت خام عراق از مسیر خط لوله کرکوک به بندر جیهان ترکیه دست یافتهاند.
این تصمیم در حالی اتخاذ شده که قرارداد پیشین انتقال نفت دو کشور در تاریخ ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ (۵ مرداد ۱۴۰۵) به پایان میرسد و توقف ناگهانی رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز، بغداد را با چالش جدی برای فروش نفت خود مواجه کرده است.
توافق جدید بغداد و آنکارا در آستانه انقضای مهلت قانونی
به گزارش خبرگزاری رسمی آناتولی ترکیه، آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه، پس از سفر به بغداد و دیدار با علی الزیدی، نخستوزیر عراق و باسم محمد خضیر، وزیر نفت این کشور، اعلام کرد که دو کشور مراحل پایانی توافقنامهای ۱۲ ماهه را سپری میکنند که جریان انتقال نفت از شمال عراق به بندر جیهان در سواحل مدیترانه را بدون وقفه تضمین میکند. بایراکتار تأکید کرد این توافق در روزهای آینده بهطور رسمی امضا و جزئیات آن منتشر خواهد شد.
بر اساس گزارش وبسایت خبری شفق نیوز، این اقدام به درخواست رسمی شرکت بازاریابی نفت عراق (سومو) برای تمدید حداقل یکساله توافق صورت گرفته تا فرصت کافی برای نهایی کردن چارچوب جدید صادرات فراهم شود. وزیر انرژی ترکیه خاطرنشان کرد هدف بلندمدت دو کشور، استفاده از تمام ظرفیت اسمی این خط لوله یعنی انتقال ۱٫۵ میلیون بشکه نفت در روز است که در دهههای گذشته به دلیل بیثباتیهای منطقه محقق نشده بود. همچنین پیشنهادهایی برای ایجاد یک صندوق سرمایهگذاری مشترک میان عراق و ترکیه جهت تأمین مالی پروژهها مطرح شده است.
بحران در تنگه هرمز و ضرورت استفاده از مسیرهای جایگزین
اهمیت این توافق زمانی بیشتر آشکار میشود که به وضعیت ترانزیت دریایی نگاه کنیم. خبرگزاری رویترز در گزارشی اعلام کرد به دلیل افزایش تنشها میان ایالات متحده و ایران و نقض مکرر آتشبس از سوی نیروهای آمریکایی در داخل ایران، تردد نفتکشها در تنگه هرمز عملاً متوقف شده است. بر اساس آمارهای ردیابی کشتیها، در ساعات اولیه روز پنجشنبه تنها دو نفتکش موفق به عبور از این تنگه راهبردی شدهاند. افزایش شدید هزینههای بیمه دریایی باعث شده که بیشتر شرکتهای کشتیرانی مسیر خود را تغییر دهند یا سامانههای ردیابی خود را خاموش کنند.
بخش بزرگی از صادرات نفت عراق معمولاً از پایانههای جنوبی بصره و از مسیر خلیج فارس انجام میشود. اما با افزایش خطر در تنگه هرمز، خط لوله شمالی کرکوک به جیهان، تنها راه زمینی مهم عراق برای رساندن نفت به بازارهای مدیترانه و اروپا است. این وضعیت، جیهان را از یک مسیر فرعی به یک راهبرد اضطراری برای عراق تبدیل کرده است.
بازگشت نفت اقلیم کردستان به بازار جهانی
صادرات نفت اقلیم کردستان از مسیر ترکیه در تاریخ ۲۵ مارس ۲۰۲۳ (۵ فروردین ۱۴۰۲) به دنبال رأی دادگاه داوری بینالمللی در پاریس متوقف شد. این دادگاه ترکیه را به دلیل اجازه دادن به صادرات مستقل نفت اقلیم کردستان بدون هماهنگی با دولت مرکزی بغداد، به پرداخت ۱٫۵ میلیارد دلار غرامت محکوم کرد. با این حال، پس از دو سال توقف، صادرات نفت این منطقه در تاریخ ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵ (۵ مهر ۱۴۰۴) بر اساس توافقی موقت میان اربیل، بغداد و شرکتهای نفتی خارجی از سر گرفته شد.
شبکه خبری کردستان۲۴ گزارش داد که بر اساس این توافق، دولت اقلیم کردستان متعهد شد دستکم ۲۳۰ هزار بشکه نفت در روز به شرکت ملی نفت عراق (سومو) تحویل دهد و ۵۰ هزار بشکه را برای مصارف داخلی نگه دارد. شرکتهای آمریکایی و اروپایی مانند «اچکیان انرژی»، «هانت اویل» و شرکت نروژی «دیاناو» که در میادین نفتی اقلیم کردستان فعال هستند، نقش مهمی در ترغیب واشنگتن برای اعمال فشار دیپلماتیک بر بغداد جهت بازگشایی این مسیر داشتند. دیاناو در گزارش فوریه ۲۰۲۶ (بهمن ۱۴۰۴) خود از تلاش برای افزایش تولید به حدود ۱۰۰ هزار بشکه در روز خبر داد.
طرحهای جدید عراق برای توسعه خطوط لوله راهبردی
تلاشهای عراق برای کاهش وابستگی به خلیج فارس تنها به تمدید توافق با ترکیه محدود نمیشود. بر اساس گزارش رسمی هیئت وزیران عراق، در تاریخ ۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۴ تیر ۱۴۰۵)، دولت عراق توافقنامههای مقدماتی را برای بررسی فنی و مالی مسیرهای جدید صادرات نفت تصویب کرد. به گزارش وبسایت خبری اینسایت عراق، شرکت نفت بصره مجاز شده تا با کنسرسیومی متشکل از شرکتهای آمریکایی «کپیتال تیآی»، «شورون» و شرکت قطری «یوسیسی» وارد تفاهمنامه اولیه شود.
این کنسرسیوم وظیفه دارد امکانسنجی دو مسیر راهبردی انتقال نفت یعنی خط لوله «بصره-حدیثه-کرکوک-جیهان» برای اتصال نفت جنوب به ترکیه و خط لوله «بصره-حدیثه-بانیاس» برای اتصال به بندر بانیاس سوریه را بررسی کند. همزمان، دولت عراق به شرکت مهندسی آمریکایی «کیبیآر» مجوز داده تا خدمات مشاورهای لازم را برای توسعه خط لوله بصره به حدیثه ارائه دهد. این طرحها نشان میدهد عراق پس از بحران هرمز به دنبال کاهش وابستگی تاریخی خود به صادرات جنوبی است تا در زمان بحران، درآمدهای خود را حفظ کند.
