لغو غیرمنتظره نشست دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در صلاله عمان، همزمان با تشدید محدودیتهای تردد دریایی در تنگه هرمز، بار دیگر شکنندگی سازوکارهای تنشزدایی در منطقه را آشکار ساخت. این رویدادها در شرایطی رخ میدهد که بازار جهانی انرژی تحت تأثیر انسدادهای مقطعی و افزایش اصطکاکهای نظامی، جهش کمسابقهای را تجربه کرده و بهای نفت برنت به مرز ۱۰۷ دلار در هر بشکه رسیده است. بررسی همزمان مواضع دستگاه دیپلماسی ایران، تحرکات نهادهای دریایی تهران و تقابل راهبردی با واشنگتن، حاکی از ورود منطقه به مرحلهای تازه از «موازنه مبتنی بر ابهام و بازدارندگی» است.
توقف گفتوگوهای صلاله؛ دلایل اعلامی و ریشههای تنش
نشست صلاله که از آن بهعنوان ابتکاری مشترک میان تهران و مسقط برای ساماندهی به نظم امنیتی و ناوبری در تنگه هرمز یاد میشد، پیش از آغاز بهطور رسمی لغو شد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در جریان نشست خبری هفتگی خود، این تصمیم را «ناگهانی» خواند و صراحتاً اعلام کرد که عدم برگزاری این جلسه به دلیل «درخواست عربستان سعودی» بوده است. بقایی با تأکید بر اینکه این گفتوگوها فرصتی مناسب برای تبادل نظر بدون مداخله بازیگران فرامنطقهای بود، انصراف طرفهای منطقهای را بهانهجویی ناشی از اعمال نفوذ خارجی توصیف کرد.
پیش از این، بحرین نیز مخالفت صریح خود را با حضور جمهوری اسلامی ایران در نشست اعلام و از مشارکت امتناع کرده بود. لغو این گردهمایی دیپلماتیک بهسرعت واکنشهایی را در پایتختهای منطقه در پی داشت؛ از جمله تماس تلفنی محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، با بدر البوسعیدی، همتای عمانیاش، که محور آن تأکید بر تداوم راهکارهای دیپلماتیک و تضمین آزادی کشتیرانی اعلام شد.
از منظر تحلیلی، لغو این نشست بازتابدهنده بحران اعتماد ساختاری میان بازیگران کلیدی حوزه خلیج فارس است. در حالی که بقایی هرگونه ارتباط میان انصراف ریاض با حملات اخیر به تأسیسات نفتی عربستان یا اتهام مداخله در حمله از خاک عراق را رد کرد و آن را «آدرس اشتباه» دانست، اما رفتار ریاض و منامه نشان میدهد که پروندههای امنیتی منطقهای، بهویژه نقش نیروهای انصارالله در یمن، کماکان مانعی اساسی در مسیر پیشبرد ترتیبات چندجانبه محسوب میشوند؛ هرچند سخنگوی وزارت خارجه ایران بار دیگر بر استقلال عمل حوثیها در تصمیمگیریها تأکید ورزید.
تشدید نظارت در هرمز و سازوکار «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس»
همزمان با توقف مسیرهای دیپلماتیک، تدابیر امنیتی و نظارتی ایران در تنگه هرمز ابعاد حقوقی و عملیاتی گستردهتری یافته است. «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» که پس از تنشهای ماههای گذشته توسط جمهوری اسلامی تأسیس شده است، در تازهترین گزارش خود فهرستی متشکل از ۷۷ شناور را بهعنوان «متخلف» اعلام کرد. بر پایه این گزارش، شناورهای مذکور متهم به نقض پروتکلهای اعلامی ایران برای عبور از این آبراه حیاتی هستند و در آینده با پیامدهایی نظیر جریمههای مالی، توقیف یا مصادره روبهرو خواهند شد.
اقدام قابلتوجه این نهاد، بسط دادن دامنه فشارها به زنجیره تأمین خدمات دریایی است. در بیانیه منتشرشده توسط این مرکز، به شرکتهای بینالمللی بیمه، کلابهای P&I و مؤسسات ردهبندی صراحتاً هشدار داده شده که در صورت ارائه خدمات به شناورهای حاضر در فهرست متخلفان، با تبعات تنبیهی مواجه خواهند شد.
این سازوکار نظارتی، بخشی از تقابل راهبردی میان طرحهای کشتیرانی موازی در تنگه هرمز تلقی میشود. در حالی که ایران با اعلام یک مسیر در بخشهای شمالی بر لزوم کنترل ترددها پافشاری میکند، ایالات متحده حمایت از مسیرهای جایگزین را در دستور کار دارد. در این میان، بقایی از نهاییشدن تفاهمی دوجانبه میان ایران و عمان برای ایجاد یک مسیر جدید کشتیرانی خبر داده است؛ اقدامی که بهنظر میرسد تلاشی از سوی تهران برای مشروعیتبخشی به ترتیبات ناوبری جدید از طریق همکاری با کشوری هممرز باشد.
روایتهای متعارض از وضعیت صادرات نفت و حضور نظامی آمریکا
میدان عملیاتی تنگه هرمز در حال حاضر شاهد شکلگیری روایتهای متناقض درباره حجم واقعی محمولههای نفتی و امنیت دریانوردی است. کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، در حاشیه نشست آژانس بینالمللی انرژی اتمی اظهار کرد که میانگین هفتگی عبور نفتکشهایی که تحت حفاظت و اسکورت نیروی دریایی آمریکا از این تنگه میگذرند، روند افزایشی داشته است. این مقام آمریکایی همچنین اظهار داشت که آمار انتقال روزانه نفت که پیشتر ۱۷ میلیون بشکه ثبت شده بود، پس از احتساب یک شناور جاافتاده، به ۱۸ میلیون بشکه در روز رسیده است.
وزیر انرژی ایالات متحده: آمار انتقال روزانه نفت که پیشتر ۱۷ میلیون بشکه ثبت شده بود، پس از احتساب یک شناور جاافتاده، به ۱۸ میلیون بشکه در روز رسیده است
خبرگزاری رویترز: تردد شناورها از تنگه هرمز همچنان بهطور معناداری پایینتر از میانگین دورههای گذشته است و در یک بازه دوروزه تنها ۱۴ شناور (۴ فروند خروجی و ۱۰ فروند ورودی) ثبت شده است
با این حال، دادههای میدانی و گزارشهای ردیابی نفتکشها تصویری محتاطانهتر را بازگو میکنند. دادههای خبرگزاری رویترز نشان میدهد که تردد شناورها از تنگه هرمز همچنان بهطور معناداری پایینتر از میانگین دورههای گذشته است و در یک بازه دوروزه تنها ۱۴ شناور (۴ فروند خروجی و ۱۰ فروند ورودی) ثبت شده است. کارشناسان حملونقل دریایی اشاره میکنند که بخشی از شناورها بهدلیل نگرانی از مواجهه نظامی یا توقیف، سامانههای ردیابی خودکار (AIS) خود را خاموش میکنند؛ اقدامی که تخمین دقیق جریان نفت را دشوار ساخته و نشاندهنده حاکمیت جو ناامنی شدید بر آبراهی است که نزدیک به یکپنجم مصرف جهانی نفت از آن تأمین میشود.
لغو نشست صلاله و اعمال سیاستهای کنترلی سختگیرانه از سوی ایران نشان داد که ابتکارات مقطعی میانجیگرانه، بدون حل تعارضهای بنیادین، توان مهار تنشها را ندارند. اصرار تهران بر تعیین یکجانبه قواعد عبور از تنگه هرمز و واکنش متقابل واشنگتن با ایجاد کریدورهای اسکورت نظامی، تنگه هرمز را از یک آبراه ترانزیتی تجاری به منطقهای با ضریب اصطکاک بالا تبدیل کرده است؛ وضعیتی که آسیبپذیری اقتصاد جهانی را دوچندان کرده و احتمال بروز محاسبات اشتباه نظامی را در سایه فقدان کانالهای گفتوگوی فعال بهشدت افزایش میدهد.
