آنکارا و تهران در کانون توجه دیپلماسی منطقه‌ای قرار گرفته‌اند؛ در حالی که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، روز، ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵)، نسبت به پیامدهای فاجعه‌بار هرگونه حمله دوباره به ایران برای منطقه هشدار داد، تلاش‌های دیپلماتیک فشرده‌ای با حضور اعضای «پیمان دفاعی مکه» در پایتخت ایران در جریان است. این موضع ترکیه که از سوی خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز بازتاب یافته، همزمان با گزارش‌ها درباره آمادگی نیروهای آمریکایی برای عملیات احتمالی گسترده علیه ایران و تشدید حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی، بر ضرورت کاهش تنش‌ها و یافتن راه‌حل‌های سیاسی برای بحران‌های جاری در خاورمیانه تأکید می‌کند.
روز گذشته، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵)، تهران میزبان نشستی چهارجانبه میان مقامات ارشد ایران و نمایندگان سه کشور عضو «پیمان دفاعی مکه» بود. در این دیدار که با حضور خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، برگزار شد، مقامات ارشد امنیتی و نظامی این کشورها با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، به گفت‌وگو پرداختند. هدف اصلی این رایزنی‌ها، که در بحبوحه تشدید تنش‌های منطقه‌ای و تهدیدهای نظامی علیه ایران صورت گرفت، کاهش بحران، تشویق به گفت‌وگو و حمایت از تلاش‌های میانجی‌گرانه برای دستیابی به راه‌حل‌های دیپلماتیک عنوان شده است. رسانه‌های ایرانی گزارش دادند که طرفین بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت صلح و امنیت منطقه‌ای توافق کرده‌اند.
شکل‌گیری «پیمان دفاعی مکه»
«پیمان دفاعی مکه»، ائتلافی سه‌جانبه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه است که در ماه اوت ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵) با هدف تقویت امنیت جمعی و همکاری‌های دفاعی در منطقه به امضا رسید. بر اساس مفاد این توافقنامه، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از کشورهای عضو، حمله‌ای به تمامی اعضا تلقی می‌شود و دیگر اعضا متعهد به همکاری برای دفع تهدید هستند. این پیمان در شرایطی شکل گرفت که منطقه خاورمیانه با افزایش تنش‌ها، از جمله درگیری‌های یمن و تشدید حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی، و همچنین نگرانی‌ها از احتمال رویارویی نظامی گسترده‌تر میان ایران و قدرت‌های غربی مواجه بود. پاکستان تا کنون این پیمان را تصویب کرده، در حالی که روند تصویب آن در پارلمان ترکیه در جریان است.
آنکارا سابقه طولانی در مقابله با احزاب و تشکل‌های هویت‌طلب کرد در داخل و مرزهای خود دارد. همچنین، نگرانی‌هایی در مورد تأثیر این تحولات بر وضعیت کردهای عراق و سوریه و همچنین جمعیت آذری‌زبان در ایران و ارتباط آن با جمهوری آذربایجان، که ترکیه با آن روابط نزدیکی دارد، وجود دارد
نگرانی‌های ژئوپلیتیک آنکارا
هشدار ترکیه درباره پیامدهای حمله به ایران، فراتر از نگرانی‌های عمومی از بی‌ثباتی منطقه‌ای، ریشه در ملاحظات ژئوپلیتیک خاص آنکارا دارد. برخی تحلیلگران منطقه‌ای بر این باورند که ترکیه نگران است که هرگونه خلاء قدرت ناشی از فروپاشی احتمالی جمهوری اسلامی، به تقویت جنبش‌های هویت‌خواهانه در میان اقلیت‌های قومی ایران، به ویژه کردها و آذری‌ها، منجر شود. این تحلیلگران استدلال می‌کنند که فعال شدن این گروه‌ها در ایران می‌تواند پیامدهای مستقیمی برای امنیت داخلی ترکیه داشته باشد، زیرا مناطق مرزی ترکیه نیز میزبان جمعیت‌های قابل توجهی از کردها هستند و آنکارا سابقه طولانی در مقابله با احزاب و تشکل‌های هویت‌طلب کرد در داخل و مرزهای خود دارد. همچنین، نگرانی‌هایی در مورد تأثیر این تحولات بر وضعیت کردهای عراق و سوریه و همچنین جمعیت آذری‌زبان در ایران و ارتباط آن با جمهوری آذربایجان، که ترکیه با آن روابط نزدیکی دارد، وجود دارد. این چشم‌انداز، ترکیه را به سمت اتخاذ مواضعی سوق می‌دهد که بر حفظ ثبات نسبی در ایران و جلوگیری از هرگونه درگیری نظامی گسترده تأکید دارد، حتی اگر این ثبات به معنای ادامه وضعیت موجود باشد. این رویکرد، در راستای سیاست‌های بلندمدت ترکیه برای مدیریت نفوذ منطقه‌ای و حفظ توازن قوا در خاورمیانه ارزیابی می‌شود.
تشدید تهدیدهای نظامی و چرخش مواضع
همزمان با این تحرکات دیپلماتیک، گزارش‌های نگران‌کننده‌ای از آمادگی نظامی در منطقه منتشر شده است. شبکه خبری سی‌ان‌ان در گزارشی به تاریخ ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵) به نقل از مقامات آمریکایی اعلام کرد که نیروهای ایالات متحده در خاورمیانه برای آغاز عملیات نظامی “احتمالاً گسترده” علیه ایران آماده‌اند و در صورت دریافت دستور از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، می‌توانند ظرف ۹۶ ساعت این عملیات را آغاز کنند. این گزارش افزود که فهرست اهداف احتمالی شامل زیرساخت‌های انرژی، مواضع نظامی و حتی تأسیسات هسته‌ای ایران است. پیش از این نیز، دونالد ترامپ در اظهاراتی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ (۱ آبان ۱۴۰۵)، توافق آتش‌بس کوتاه‌مدت ماه ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵) با ایران را “اتلاف وقت” توصیف کرده بود که نشان‌دهنده چرخش موضع او و افزایش احتمال ازسرگیری حملات نظامی است. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که حملات موشکی و پهپادی حوثی‌های یمن به عربستان سعودی نیز در هفته‌های اخیر به شدت افزایش یافته و به فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی این کشور آسیب رسانده است.
تأکید ایران بر امنیت درون‌زا و رد تهدید
در واکنش به این تحولات و تهدیدها، مقامات ایرانی بر لزوم تأمین امنیت منطقه توسط کشورهای آن و بدون هرگونه مداخله خارجی تأکید کرده‌اند. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در تاریخ ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵) اظهار داشت که “وضعیت جدیدی” در منطقه در حال شکل‌گیری است که حاصل مقاومت مردم و نیروهای مسلح ایران است و امنیت منطقه باید توسط کشورهای آن و بدون مداخله‌ی خارجی تامین شود. پیش از این نیز، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در دیدار با نمایندگان «پیمان مکه» بر تقویت “وحدت منطقه‌ای” و همکاری میان کشورهای اسلامی تأکید کرده بود. ایران همواره بر رویکرد دیپلماتیک برای حل بحران‌ها پافشاری کرده، اما همزمان هشدار داده است که زیر بار تهدید و فشار نمی‌رود و در دفاع از حاکمیت و منافع ملی خود تردیدی نخواهد کرد.
چشم‌انداز دیپلماسی و چالش‌های پیش‌رو
با وجود پیچیدگی‌های منطقه‌ای و تشدید تهدیدهای نظامی، تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از گسترش جنگ ادامه دارد. علاوه بر نشست تهران، قطر و پاکستان نیز نقش میانجی‌گرانه فعالی را برای کاهش تنش‌ها میان ایران و آمریکا ایفا می‌کنند. گزارش نیویورک‌تایمز در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵) از طرح پنج‌روزه قطر برای دستیابی به توافقی میان تهران و واشنگتن خبر داده که شامل بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی بنادر ایران است. با این حال، کارشناسان معتقدند که دستیابی به صلح پایدار در منطقه نیازمند تعهد واقعی همه طرف‌ها به دیپلماسی و کنار گذاشتن رویکردهای تقابلی است. عدم توافق بر سر توقف حملات حوثی‌ها در نشست تهران و پابرجا ماندن بن‌بست میان آمریکا و ایران، نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان با چالش‌های جدی مواجه است و خطر رویارویی نظامی گسترده در منطقه همچنان بالاست.
