حملات روز دوشنبه آمریکا به جزیره قشم ایران، بار دیگر پرسش‌هایی درباره آینده رویارویی واشنگتن و تهران مطرح کرد: آیا این حملات اقدامی نظامی و محدود برای مهار تهدیدها در تنگه هرمز است یا مقدمه‌ای برای ازسرگیری عملیات جنگی گسترده‌تر پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا؟
مقام‌های آمریکایی این حملات را اقدامی دفاعی و محدود توصیف کردند و به روزنامه «نیویورک تایمز» گفتند که ایالات متحده برنامه‌ای فوری برای تشدید عملیات علیه ایران ندارد. این در حالی است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، همچنان گزینه‌های نظامی و دیپلماتیک خود را بررسی می‌کند و اعضای دولت او بر سر مناسب‌ترین رویکرد در قبال تهران اختلاف‌نظر دارند.
ترامپ تصمیم درباره ازسرگیری جنگ را به تعویق می‌اندازد
این حملات در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، که قرار است امروز سه‌شنبه برگزار شود، انجام شد؛ آن هم در شرایطی که پیامدهای رویارویی با ایران، به‌ویژه اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز و افزایش قیمت سوخت، فشارهای سیاسی و اقتصادی بر دولت آمریکا را افزایش داده است.
به گزارش روزنامه «واشینگتن پست»، حملات اخیر بخشی از مجموعه عملیات محدود آمریکا در هفته‌های گذشته است که بدون اعلام رسمی انجام شده‌اند تا این تصور ایجاد نشود که واشنگتن در حال آماده‌شدن برای ازسرگیری جنگی تمام‌عیار است.
ترامپ روز دوشنبه در گفت‌وگو با وب‌سایت «آکسیوس» گفت برای تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران «عجله‌ای ندارد». او افزود: «به هر حال کاری خواهیم کرد، اما نیازی به عجله نیست. خسارت مالی سنگینی به آنها وارد کرده‌ایم. نه پول دارند و نه بنزین، و مردمشان دیگر به‌شدت از این وضعیت خسته شده‌اند.»
سخنان ترامپ نشان‌دهنده تلاش او برای حفظ فشار بر تهران، بدون تعهد به جدول زمانی مشخصی برای ازسرگیری عملیات نظامی است؛ به‌ویژه با توجه به ادامه تماس‌های دیپلماتیک و احتمال دستیابی به تفاهمی که به رویارویی پایان دهد. با این حال، او هم‌زمان توسل دوباره به زور را رد نکرده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد با وجود سخنان مکرر او درباره پیشرفت مذاکرات، گزینه‌های نظامی همچنان روی میز هستند.
قشم در تیررس حملات آمریکا
حمله به جزیره قشم، واقع در ورودی شمالی تنگه هرمز، در چارچوب اقداماتی انجام شد که به گفته واشنگتن، هدف آنها کاهش توان ایران برای تهدید کشتی‌های تجاری و تجهیزات و تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه است.
به نقل از یک مقام آمریکایی در روزنامه «وال‌استریت ژورنال»، حمله اخیر مشابه دیگر حملات محدودی است که نیروهای آمریکایی در هفته‌های گذشته انجام داده‌اند؛ حملاتی که مواضع و تأسیسات مرتبط با توان ایران برای حمله به کشتی‌ها در تنگه را هدف قرار داده‌اند.
یک مقام دیگر آمریکایی توضیح داد که حملات پیشین، سکوهای خالی پرتاب موشک کروز را هدف گرفته بودند، اما حمله دوشنبه پس از آن انجام شد که سپاه پاسداران ایران یک پهپاد آمریکایی را سرنگون کرد و به سوی دو جنگنده آمریکایی در حال پرواز بر فراز تنگه هرمز آتش گشود، بی‌آنکه به آنها اصابت کند.
خبرگزاری «آسوشیتدپرس» تأیید کرد که یک مقام آمریکایی گفته است این عملیات، ایرانیانی را هدف قرار داده که از موشک‌های زمین‌به‌هوا علیه تجهیزات آمریکایی استفاده می‌کردند. در همین حال، رسانه‌های ایرانی از شنیده‌شدن انفجارهای پیاپی در جزیره قشم خبر دادند. آمریکا و ایران هیچ اطلاعیه رسمی و مفصلی درباره ماهیت اهداف بمباران‌شده منتشر نکردند.
پیام‌های متناقض از کاخ سفید
این حملات با وجود دامنه محدودشان، تحولی قابل‌توجه به شمار می‌روند، زیرا نخستین بمباران اهدافی در داخل ایران از سوی آمریکا پس از حملات دو روزه اوایل سپتامبر هستند که خبرشان در رسانه‌ها منتشر شده است. حملات سپتامبر در پی حمله ایران به کشتی‌های جنگی آمریکا در دریای عرب انجام شد. گزارش‌های آمریکایی پیش‌تر نیز از انهدام پنج نفتکش ایرانی در همان دوره، در چارچوب پاسخ به حملات علیه نیروهای آمریکایی، خبر داده بودند.
در مقابل، به نظر نمی‌رسد واشنگتن در شرایط کنونی مایل باشد این عملیات به رویارویی بی‌حدومرز تبدیل شود. مواضع متغیر ترامپ درباره ایران، به‌ویژه با توجه به هم‌زمانی تشدید اقدامات نظامی و تلاش‌ها برای رسیدن به توافق، فضایی مبهم در دولت او ایجاد کرده است.
ترامپ شامگاه دوشنبه در گفت‌وگو با شبکه «فاکس نیوز» گفت آنچه با ایران در جریان است «جنگ نیست» و افزود: «اما این شبیه جنگی نیست که اکنون در جریان باشد.» او ادامه داد: «جنگی در کار نیست. اگر به توافق نرسند، ممکن است چنین اتفاقی بیفتد، اما آنها به‌شدت خواهان توافق‌اند و شانس رسیدن به توافق بسیار زیاد است.»
میانجیگری قطر برای نجات مذاکرات
از سوی دیگر، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه گفت ایالات متحده و ایران به «پیشرفت‌هایی» دست یافته‌اند و او و ترامپ معتقدند شانس دستیابی به توافق «تا حد زیادی خوب» است. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که دولت آمریکا، با وجود ادامه عملیات نظامی محدود و تهدیدهای متقابل، می‌کوشد کانال‌های ارتباطی با تهران را حفظ کند.
هم‌زمان با تحرکات نظامی، میانجیگری قطر برای یافتن چارچوبی که امکان ازسرگیری مذاکرات مستقیم واشنگتن و تهران را فراهم کند، ادامه دارد. به گزارش وب‌سایت «آکسیوس»، میانجیگران قطری پیش‌نویسی تهیه کرده‌اند که شامل مجموعه‌ای از اقدامات اعتمادساز طی سه روز است و هدف آن، فراهم‌کردن زمینه ازسرگیری گفت‌وگوهاست.
یک دیپلمات آگاه از اوضاع به این وب‌سایت گفت میانجیگران قطری منتظر پاسخ واشنگتن و تهران به این پیش‌نویس هستند. در همین حال، علی الذوادی، میانجی قطری، روز دوشنبه برای ادامه گفت‌وگوها درباره پیش‌نویس توافق به تهران سفر کرد؛ سفری که در میانه بروز نشانه‌هایی از پیشرفت در این روند انجام شد.
در تحولی مرتبط، خبرگزاری «رویترز» گزارش داد که مذاکره‌کنندگان ایرانی روز یکشنبه پس از گفت‌وگو با میانجیگران قطری، دوحه را ترک کردند. هم‌زمان، طرف‌ها در حال تبادل پیش‌نویس پیشنهادی توافقی احتمالی هستند و امکان برگزاری نشستی دیگر نیز وجود دارد. این خبرگزاری تأکید کرد که خروج هیئت ایرانی به دلیل به‌بن‌بست‌رسیدن مذاکرات نبوده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد با وجود نرسیدن به توافق نهایی تا این لحظه، تماس‌ها ادامه دارد.
سه مسیر پیش روی ترامپ
ترامپ به دیپلماسی فرصت می‌دهد، اما موفقیت آن را تضمین‌شده نمی‌داند. او به «آکسیوس» گفت: «در حال گفت‌وگو با آنها هستیم و اوضاع خوب پیش می‌رود. مشکل این است که آنها سعی می‌کنند در هر مرحله با ما وقت‌کشی کنند. طرف ایرانی کمتر از آنچه شاید انتظار داشته باشید احساس فوریت می‌کند، اما آنها بیش از هر زمان دیگری خواهان توافق‌اند.»
ترامپ چند ساعت پس از این مصاحبه در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: «قیمت نفت به‌شدت در حال سقوط است و با کاهشی بی‌سابقه، حدود ۱۰ دلار در هر بشکه پایین آمده، چون مردم احساس می‌کنند جنگی با ایران رخ نخواهد داد… ایران می‌خواهد هرچه زودتر به توافق برسد. و این ممکن است اتفاق بیفتد.» این پیام نشان‌دهنده اهمیت عامل اقتصادی در محاسبات دولت آمریکاست؛ به‌ویژه آنکه اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز بر بازارهای جهانی انرژی اثر گذاشته است.
به گزارش «آکسیوس»، ترامپ در چنین شرایطی سه مسیر اصلی را بررسی می‌کند که هر یک حامیانی در دولت او دارند: دستیابی به توافق با ایران، ازسرگیری عملیات نظامی، یا ادامه فشارهای اقتصادی بدون بازگشت به جنگ.
جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید، ترامپ را به حرکت به سوی توافق ترغیب می‌کنند، با این استدلال که ازسرگیری جنگ ممکن است اوضاع را بهتر نکند. منابع همچنین گفته‌اند که بیشتر کشورهای خلیج فارس از این رویکرد حمایت می‌کنند و موضع خود را به اطلاع رئیس‌جمهور آمریکا رسانده‌اند.
تشدید محدود تنش یا بازگشت به جنگ؟
در مقابل، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، برای ازسرگیری نبرد فشار می‌آورند. این طیف معتقد است نمی‌توان برای دستیابی به توافق یا پایبندی به اجرای آن به ایران اعتماد کرد و شاید پایان‌دادن به رویارویی از راه نظامی، مؤثرترین گزینه باشد.
مسیر سوم را اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، و مارکو روبیو، وزیر خارجه، پیشنهاد می‌کنند. این مسیر بر حفظ وضع موجود بر پایه فرمول «نه جنگ، نه توافق» و ادامه کارزار فشار اقتصادی بر تهران استوار است.
به گفته منبعی که مستقیماً از گفت‌وگوها اطلاع دارد، رتکلیف به ترامپ گفته است ادامه طولانی‌مدت مشکلات اقتصادی ممکن است ایران را به دادن امتیازهای بیشتر وادار کند یا به بی‌ثباتی در داخل کشور بینجامد و شهروندان ایرانی را به شورش سوق دهد.
در میان این گزینه‌ها، حملات به جزیره قشم بیشتر به پیامی نظامی و محدود شباهت دارد که بر آمادگی واشنگتن برای پاسخ به تهدیدهای ایران تأکید می‌کند، بی‌آنکه لزوماً به معنای تصمیم به ازسرگیری جنگی تمام‌عیار باشد. با این حال، ادامه عملیات متقابل و ناکامی در دستیابی به توافق درباره تنگه هرمز و محدودیت‌های دریایی آمریکا ممکن است رویارویی را، به‌ویژه پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، بار دیگر وارد مرحله تشدید تنش کند.
بنابراین، آینده رویارویی فقط به ماهیت حملات اخیر بستگی ندارد، بلکه به توان میانجیگران برای تبدیل تماس‌های جاری به توافقی قابل‌اجرا و همچنین موضع ترامپ در برابر فشارهای متضاد درون دولتش وابسته است. واشنگتن همچنان میان توافق، ادامه فشار اقتصادی و بازگشت به عملیات نظامی با تصمیمی روبه‌روست که هنوز نهایی نشده است؛ در حالی که جزیره قشم و تنگه هرمز در کانون آزمونی تازه برای آینده مناقشه با تهران قرار دارند.
- پس از حملات به جزیره قشم؛ آیا واشنگتن در تدارک تشدید رویارویی با تهران است؟
- تضاد آشکار اولویت‌های نظامی حاکمیت با بحران‌های عمیق معیشتی در ایران؛ تمرکز دستگاه تبلیغاتی حکومت بر تهدیدهای فرامرزی
- شوک تنش‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه به بازارهای جهانی انرژی و شتاب‌گیری گذار به سوخت‌های پاک
- افزایش گمانه‌زنی‌ها پیرامون پرونده‌های قضایی اصفهان و تشدید بازداشت‌های اخیر در چند استان ایران
- انفجارهای قشم در بحبوحه پادرمیانی قطر؛ ترامپ از توقف کشتار رهبران ایران می‌گوید
