با پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهم موقت میان ایالات متحده و ایران، بیآنکه توافق نهایی حاصل شود یا آتشبس تمدید شود، و در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با تمدید آن مخالفت کرده و از تهران خواسته است تسلیم شود، ایران همچنان بر بستن تنگه هرمز اصرار دارد و از تشدید تنش سخن میگوید؛ وضعیتی که گمانهزنیها درباره بازگشت تحریمهای شدیدتر و افزایش نگرانیها از رویارویی نظامی را تقویت کرده است. در همین چارچوب، مجله آمریکایی “فورین افیرز” از گسترش شبکههای وابسته به محور مورد حمایت ایران به سودان خبر داد و به نقش «حوثیها» در انتقال سلاح، تجربه و آموزش گروههای اسلامگرای افراطی همپیمان با «ارتش سودان» اشاره کرد.
این دادهها با گزارش پژوهشی «سنتشری اینترناشونال» نیز همخوانی دارد؛ گزارشی که از افزایش حضور «حوثیها» در پورتسودان و مناطق دیگر و اعزام نیروهایی از این گروه، در کنار اعضایی از «سپاه پاسداران» ایران، برای آموزش گروههای همپیمان با «ارتش سودان» در زمینه ساخت و بهکارگیری پهپادها خبر داده بود.
اطلاعات پژوهشی نشان میدهد ارتباط «حوثیها» در سودان عمدتاً با شبکهای از فرماندهان نظامی پیشین و کنونی متمرکز است که به جریان اسلامگرای افراطی وابستهاند؛ جریانی که روابطش با ایران به دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد، زمانی که سودان یکی از برجستهترین متحدان تهران در آفریقا بود.
از مهمترین نشانههای گسترش این همکاری، ظهور یک پهپاد جدید سودانی به نام «سفروق» است؛ پهپادی که کارشناسان تسلیحاتی شباهتهای زیادی میان آن و پهپاد ایرانی «أبابیل-T» دیدهاند. «حوثیها» نیز تجربهای طولانی در ساخت نسخهای مشتقشده از آن دارند؛ موضوعی که به گفته «سنتشری اینترناشونال»، فرضیه انتقال فناوری و تجربههای ایرانی به سودان از طریق این گروه را تقویت میکند. فعالیت «حوثیها» در سودان بر شبکههای نظامی مرتبط با جریانهای افراطی متمرکز بوده که در دوران عمر البشیر نقش پررنگی داشتند.
همچنین اطلاعات تازه اطلاعاتی که وبسایت «شیبا اینتلیجنس»، متخصص در مسائل امنیتی و اطلاعاتی منطقه دریای سرخ و شاخ آفریقا، منتشر کرده، نشان میدهد گروه «حوثی» در یمن از طریق شبکههای قاچاق فرامرزی، فناوری نظامی ارزانقیمت ایرانی را به گروههای مسلح در سودان منتقل کرده است؛ گروههایی که با «اخوانالمسلمین» مرتبطاند و با «ارتش سودان» همپیمان هستند.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که منطقه شاهد دگرگونیهای شتابان سیاسی و امنیتی است؛ تحولاتی که همزمان با تلاشهای مکرر برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا و نیز کوششهای منطقهای برای بازتنظیم موازنههای امنیتی در دریای سرخ و شاخ آفریقا جریان دارد. با این حال، ادامه انتقال پهپادها و فناوریهای نظامی ایرانی به سودان نشان میدهد تهران به ائتلافهای خود با گروه اخوان در سودان به چشم پروندهای حاشیهای نگاه نمیکند، بلکه آن را بخشی از منظومه نفوذی گستردهتری میداند که از خلیج عربی تا دریای سرخ و شرق آفریقا امتداد دارد.
این تحولات همچنین پرسشهای فوریای را مطرح میکند: آیا تهران به حمایت نظامی خود و تلاش برای گسترش نفوذش در شرق سودان ادامه خواهد داد؟ و این جریان پهپادها و فناوری نظامی تا چه اندازه به پیچیدهتر شدن بحران سودان و بستهتر شدن افقهای راهحل مسالمتآمیز دامن خواهد زد؟ این نفوذ همچنین مذاکرات محرمانه جاری میان آمریکا و ایران را در معرض آزمونی واقعی قرار میدهد: آیا این مذاکرات جاهطلبیهای تهران در دریای سرخ را مهار خواهد کرد یا به آن از طریق نیروهای نیابتیاش در منطقه حاشیه مانور بیشتری خواهد داد؟
مسیرهای نوظهور قاچاق سلاح به سودان
بر اساس آنچه «شیبا اینتلیجنس» منتشر کرده، شبکههای قاچاق فعال میان یمن، شاخ آفریقا و دریای سرخ، مذاکرات میان نمایندگان گروه «حوثی» و گروههای مسلح سودانی را تسهیل کردهاند. تازهترین این نشستها در ژوئن گذشته برگزار شد و بر بررسی سازوکارهای جدید و مسیرهای نوظهور قاچاق سلاح از طریق دریای سرخ متمرکز بود.
این شبکهها بر زیرساخت لجستیکی پیشرفتهای تکیه دارند و از جزایر نزدیک به سواحل اریتره بهعنوان محلهای ذخیره موقت سلاح و قطعات مورد استفاده در ساخت مهمات بهره میبرند. اطلاعات موجود نشان میدهد برخی از این مکانها همچنین برای مونتاژ قطعات پهپادها و موشکها پیش از انتقال به مقصد نهایی آنها در سودان استفاده میشوند.
وبسایت «شیبا اینتلیجنس» به نام چهار فرمانده نظامی «حوثی» دست یافته که گمان میرود در مدیریت یا هماهنگی عملیات قاچاق سلاح به سودان نقش داشته باشند، اما به گفته این وبسایت، از انتشار نامهای آنان خودداری کرده است، زیرا امکان راستیآزمایی مستقل همه جزئیات مربوط به ماهیت مأموریتهای منتسب به آنها فراهم نبوده است.
روزنامه «ادراک السودانیة» نیز نام پنج فرمانده ارشد «حوثی» را فاش کرده که بر انتقال و قاچاق سلاح نظارت دارند؛ در رأس آنها منصور السعدی، ملقب به «ابو سجاد»، رئیس ستاد نیروی دریایی وابسته به «حوثیها» قرار دارد که به دلیل عملیات نظامی و حملات علیه کشتیرانی بینالمللی در دریای سرخ، در فهرست تحریمهای آمریکا قرار گرفته است.
این روزنامه نوشت که به گفته منابعش، در ژوئن گذشته نشستهای فشردهای در منطقه «عروس» در ساحل دریای سرخ برگزار شد که در آن السعدی به همراه شماری از رهبران «حوثی»، از جمله جمیل یحیی محمد زرعة، عقیل احمد الشامی، محمد احمد الطالبی و محمد فضل عبد النبی، با چهرههای اخوانی سودانی دیدار کردند.
جنگ نیابتی ایران در آفریقا گسترش مییابد
ناظران معتقدند اتکای ایران به فناوری نظامی کمهزینه، بهویژه پهپادها و سامانههای شناسایی و ارتباطی، یکی از برجستهترین ویژگیهای دکترین نظامی جدید این کشور است. این ابزارها به تهران امکان میدهند با هزینهای کمتر نسبت به سلاحهای متعارف، نفوذ منطقهای خود را تقویت کند و در عین حال به متحدان و نیروهای نیابتی محلیاش توان رزمی مؤثری بدهد، بیآنکه به حضور نظامی مستقیم نیاز داشته باشد. از این منظر، سودان، بهویژه با توجه به تعدد طرفهای درگیر و بازیگران مسلح، ضعف نظارت بر مرزها و گستردگی شبکههای قاچاق در منطقه دریای سرخ، محیطی ایدهآل برای اجرای این الگو به شمار میرود.
بُعد ایرانی در سودان از محاسبات مستقیم نظامی فراتر میرود و عمیقاً با اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور گره خورده است. شرق سودان و ساحل دریای سرخ به دلیل نزدیکی به خطوط کشتیرانی بینالمللی و تنگه بابالمندب، که یکی از شریانهای اصلی تجارت جهانی است، از اهمیتی راهبردی و استثنایی برخوردارند.
از همین رو، تهران بر این باور است که گسترش نفوذش در این منطقه، اهرم فشار بیشتری در معادله امنیت دریایی منطقهای در اختیارش قرار خواهد داد؛ بهویژه در سایه رقابت فزاینده قدرتهای منطقهای و بینالمللی برای کنترل دریای سرخ و منطقه شاخ آفریقا.
بر این اساس، ابو عبیده عوض برغوث، تحلیلگر سیاسی، بعید میداند ایران به کاهش حمایت خود از گروههای اسلامگرا در آنجا تن دهد. او در گفتوگو با «الحل نت» تأکید کرد که پورتسودان برای تهران یک اهرم فشار راهبردی بر جامعه بینالمللی، بهویژه در منطقه دریای سرخ، به شمار میرود؛ مشابه سناریوی گروه «حوثی» در یمن.
او همچنین گفت همانگونه که ایران «لواء البراء بن مالک»، یکی از بازوهای نظامی «اخوان»، را بهصورت تخصصی آموزش داده، اکنون نیز برای تجهیز سودان به سامانهها و فناوری ساخت پهپاد و موشک تلاش خواهد کرد تا آن را به پایگاه اصلی تأمین متحدانش در منطقه، از یمن و «حزبالله» گرفته تا گروههای همسو با خود در شرق و غرب آفریقا، تبدیل کند.
فرماندهان نظامی آمریکا نیز در اواسط مه/می ۲۰۲۶ در برابر سنای آمریکا شهادتهای مهمی ارائه کردند که نقشه نفوذ رو به گسترش و هماهنگی مشترک شبکههای تهران و گروه «حوثی» را در عمق قاره آفریقا آشکار کرد.
ژنرال داگمین اندرسون، فرمانده «افریکوم»، توضیح داد که راهبرد ایران اکنون بهطور گسترده بر شبکههای قاچاق محلی کارآزموده متکی است؛ شبکههایی که از گذرگاههای دریایی و زمینی تحت کنترل «حوثیها» بهره میبرند و دامنه آنها بهجای محدود ماندن به سواحل یمن، به سراسر ساحل دریای سرخ و منطقه شاخ آفریقا گسترش یافته است.
فرمانده «افریکوم» هشدار داد که این هماهنگی به خطرناکترین تهدید در منطقه منجر شده است، بهطوری که «حرکت الشباب سومالی» دریافت سلاحهای پیشرفته ایرانی و آموزشهای تخصصی را آغاز کرده و همین امر به این گروه امکان داده است از پهپادهای تهاجمی علیه نیروهای اتحادیه آفریقا استفاده کند.
ژنرال براد کوپر، فرمانده «سنتکام»، نیز تأکید کرد که با وجود حملات متمرکزی که زیرساختهای ایران و نیروهای نیابتیاش در خاورمیانه را هدف قرار داده، شبکههای تهران در آفریقا همچنان توان مانور و تهدید کشتیرانی بینالمللی را دارند؛ موضوعی که مهار آنها را به اولویتی فوری برای حفاظت از گذرگاههای آبی تبدیل میکند.
برغوث، تحلیلگر سیاسی، در ادامه پیشبینی کرد که در دوره پیش رو، ایران برای فعالسازی متحدانش با هدف فشار بر رقبای خود در خاورمیانه و آفریقا، تحرکات فشردهای خواهد داشت و در این مسیر از پایین بودن هزینه ساخت پهپادها و اعزام کارشناسان ایرانی برای آموزش این گروهها در زمینه تولید استفاده خواهد کرد.
ایران بحران سودان را طولانیتر میکند
گزارش خبرگزاری «بلومبرگ» در ۱۵ ژوئن گذشته حاکی است که «ارتش سودان» تصمیم گرفته از دریافت تسلیحات ایرانی مانند پهپادها صرفنظر کند تا حمایت ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی را برای پایان دادن به جنگ جاری در کشور به دست آورد؛ تغییری راهبردی که با هدف کاهش نفوذ گروههای اسلامگرا دنبال میشود. این اقدام در چارچوب تلاشهای خارطوم برای تقویت موقعیت مذاکرهای خود و چرخش به سوی غرب صورت میگیرد.
ایهاب مادیبو، تحلیلگر سیاسی، معتقد است سودان در بحبوحه رقابت شدید چندین طرف منطقهای و بینالمللی در منطقه دریای سرخ و شرق آفریقا، به یکی از مهمترین میدانهای نفوذ غیرمستقیم ایران تبدیل شده است.
مادیبو در همین زمینه به گزارشهای غربی اشاره میکند که حضور نیروهایی از «سپاه پاسداران» ایران و گروه «حوثی» را در پایگاه دریایی «فلمنقو» در نزدیکی پورتسودان در شرق کشور رصد کردهاند. او هشدار میدهد که ادامه انتقال پهپادها و فناوری نظامی ایرانی به پورتسودان، نفوذ تهران در سودان را تقویت میکند؛ امری که واشنگتن و متحدان منطقهایاش را به افزایش فشارها برای جلوگیری از تبدیل شدن ساحل سودان به سکوی نفوذ پایدار ایران وادار خواهد کرد.
مادیبو تأکید میکند که جاهطلبی ایران در این منطقه به ملاحظات راهبردیای مربوط است که از جزئیات جنگ سودان فراتر میرود؛ تهران در پی آن است که با حضور در یکی از مهمترین گذرگاههای آبی جهان، خطوط کشتیرانی را کنترل کند و در برابر رقبای بینالمللی و منطقهای خود اهرمهای فشار قدرتمندی بسازد. او بر این باور است که سودان عملاً به سکویی برای تهدید امنیت خاورمیانه تبدیل شده و حل این بحران دیگر صرفاً محلی نیست، بلکه به راهکارهایی جامع در چارچوب یک توافق منطقهای گستردهتر نیاز دارد.
در مجموع، به نظر نمیرسد ایران در مسیر کنار گذاشتن حمایت از برخی گروههای مسلح در سودان باشد، حتی اگر تفاهمهای بینالمللی به کاهش سطح مداخله نظامی مستقیم منجر شود. با این حال، اهمیت راهبردی سودان و منطقه دریای سرخ باعث میشود تهران بهسختی از جاهطلبیهای خود در آنجا دست بکشد. در نتیجه، ادامه این نقش به طولانیتر شدن بحران کمک خواهد کرد، مگر آنکه تلاشهای سیاسی بینالمللی و منطقهای در مهار جریان سلاح و فراهم کردن شرایط برای یک راهحل سیاسی پایدار موفق شوند.
- دانشگاه و ترازوی انضباط؛ واکاوی ابعاد اخراج و تعلیق دانشجویان در پسااعتراضات دیماه
- توافق لرزان بر سر کریدور موقت در تنگه هرمز؛ هشدار “تحمل صفر” ترامپ و تهدید بە انهدام شناورهای مینگذار
- آخرین روزنامەفروش دورەگرد ایران: نە شاهپرستم نە خمینیپرست
- تداوم فشارهای ساختاری بر شهروندان بهائی؛ واکاوی ابعاد امنیتی و اقتصادی برخوردها در اصفهان
- واکنش تند پکن و دوحه به دور جدید تحریمهای آمریکا
