بر اساس تازهترین گزارش تحلیلی خبرگزاری رویترز، اقتصاد جهانی موفق شده است با مقاومتی غیرمنتظره، پیامدهای از دست رفتن بیش از ۱ میلیارد بشکه نفت از زمان آغاز جنگ با ایران را هضم کند. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که به دلیل تخلیه کامل ذخایر ضربهگیر و تداوم ناپایداریهای سیاسی، خطر جهش ناگهانی قیمتها در آینده نزدیک همچنان پابرجاست.
انسداد تدریجی تنگه هرمز توسط تهران در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، در ابتدا هراس از یک فروپاشی اقتصادی در سطح بینالمللی را به همراه داشت، اما بازارها با تکیه بر سازوکارهای نوین توانستند از وقوع یک فاجعه تمامعیار جلوگیری کنند.
طبق دادههای آژانس بینالمللی انرژی، این درگیری ۴ ماهه بزرگترین اختلال انرژی در تاریخ معاصر را رقم زد؛ به طوری که در بدترین روزهای نبرد، جهان شاهد حذف روزانه ۱۴ میلیون بشکه نفت از بازارهای جهانی بود. علیرغم این فشار خردکننده، نگرانیها درباره نایاب شدن بنزین یا سوخت هواپیما در آسیا و اروپا محقق نشد.
قیمت نفت خام برنت که در ماه آوریل به اوج ۱۲۶ دلار در هر بشکه رسیده بود، اکنون حتی به سطحی پایینتر از زمان شروع درگیریها بازگشته است. جان بفس، اقتصاددان ارشد بانک جهانی، معتقد است که این روند نشاندهنده اعتماد معاملهگران به تابآوری سیستمهای اقتصادی مدرن و کاهش وابستگی کشورهای پیشرفته به نفت نسبت به دهه ۱۹۷۰ میلادی است.
نقش کلیدی چین و آژانس بینالمللی انرژی در مهار بحران
در گزارش رویترز آمدە است، سه عامل اصلی مانع از تحقق بدترین سناریوهای ممکن در جریان بحران خلیج فارس شد. نخست، عربستان سعودی و امارات متحده عربی توانستند مسیرهای جایگزینی برای صادرات خود بیابند. دوم، کشورهای آسیایی به رهبری چین خرید خود را به شکل چشمگیری کاهش دادند. عامل سوم و تعیینکننده، آزادسازی بیسابقه ذخایر راهبردی بود؛ به طوری که کشورهای جهان حدود ۱ میلیارد بشکه نفت از ذخایر خود را به بازار تزریق کردند. در این میان، چین با در اختیار داشتن ۱.۴ میلیارد بشکه نفت ذخیره شده (رقمی فراتر از مجموع ذخایر تمامی ۳۲ عضو آژانس بینالمللی انرژی)، نقش یک تثبیتکننده بزرگ را ایفا کرد.
انعطافپذیری چین در تولیدات پتروشیمی و پذیرش گسترده خودروهای برقی در سالهای اخیر نیز به کاهش فشار تقاضا کمک کرد. ایلیا بوشویف، از موسسه مطالعات انرژی آکسفورد، معتقد است پکن اکنون بازار را بسیار بهتر از آنچه اوپک در گذشته انجام میداد، مدیریت میکند. همزمان، طرح آژانس بینالمللی انرژی برای آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت در دورانی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بر قریبالوقوع بودن پایان جنگ تأکید میکرد، فضای تنفسی لازم را برای بازارهای جهانی فراهم آورد. معاملهگران با این باور که تنشها طولانی نخواهد بود، از اتخاذ مواضع تهاجمی که منجر به افزایش قیمت میشد، خودداری کردند.
میراث ویرانگر جنگ؛ آسیبهای ساختاری به زیرساختهای انرژی منطقه
با وجود امضای تفاهمنامه اولیه برای پایان جنگ در ماه گذشته، واقعیتهای میدانی نشان میدهد که وضعیت به دوران پیش از نبرد بازنگشته است. اگرچه کشورهایی نظیر عربستان سعودی، کویت، قطر، عراق و بحرین تولید و صادرات خود را از سر گرفتهاند، اما ترمیم آسیبهای وارده به زیرساختهای انرژی آنها که در پی حملات موشکی و پهپادی ایران رخ داد، سالها به طول خواهد انجامید. آمارهای مربوط به تردد نفتکشها در تنگه هرمز همچنان تصویری بدبینانه ارائه میدهد و با خوشبینی قیمتها در بازار هماهنگی ندارد.
در حالی که شمارش معکوس برای پایان آتشبس ۶۰ روزه میان واشینگتن و تهران آغاز شده، پیشرفت در جهت دستیابی به یک توافق نهایی بسیار کند گزارش شده است. مسائل کلیدی از جمله سرنوشت برنامه هستهای ایران همچنان حلنشده باقی ماندهاند. از سوی دیگر، جهان اکنون با وظیفه غولآسای بازسازی ذخایر نفت روبروست. اقتصاد جهانی شوک جنگ را با تخلیه ضربهگیرهایی پشت سر گذاشت که برای حفاظت در برابر بحرانهای عرضه طراحی شده بودند. نبود این چتر حمایتی، بازارها را در برابر هرگونه تنش جدید به شدت آسیبپذیر کرده است.
بهای سنگین بازسازی ذخایر و تهدید تورم جهانی
بوشویف معتقد است فقدان ذخایر راهبردی به معنای توقف فعالیتها نیست، اما به این معناست که قیمتهای آتی مستعد جهشهای ناگهانی و شدید خواهند بود. این نوسانات برای اقتصاد جهانی بسیار هزینهبر است؛ بر اساس محاسبات رویترز، هر ۵ دلار افزایش در قیمت نفت، سالانه ۱۹۰ میلیارد دلار هزینه اضافی به اقتصاد جهانی تحمیل میکند. بازسازی ذخایر تخلیه شده نیز فرآیندی گرانقیمت خواهد بود. پیش از وقوع درگیری، بانک مرکزی اروپا قیمت نفت برای سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ را حدود ۶۳ تا ۶۴ دلار تخمین زده بود، اما اکنون این برآورد به ۶۵ تا ۷۵ دلار افزایش یافته است.
با قیمتهای فعلی نفت برنت، جایگزینی ذخایر مصرف شده برای مهار پیامدهای جنگ ایران بیش از ۷۰ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت. تا زمانی که این ذخایر ترمیم نشوند، جهان بدون تور نجات در محیطی سرشار از بلاتکلیفی فعالیت میکند.
سائول کاوونیک، مدیر تحقیقات موسسه مارکی، هشدار میدهد که بازارها احتمالاً خطر اختلالات مجدد در جریان نفت را دستکم گرفتهاند. به باور وی، جمهوری اسلامی ایران احتمالاً همچنان به دنبال بهانههایی برای مختل کردن تردد در تنگه هرمز خواهد بود تا از آن به عنوان اهرم فشار در مذاکرات استفاده کند؛ موضوعی که میتواند ثبات شکننده فعلی را به سرعت در هم بشکند.
