در سالهای اخیر، آفریقا به قارهای تبدیل شده است که بیش از هر نقطه دیگری در جهان در معرض خطر تروریسم قرار دارد؛ بهگونهای که قاره سیاه شاهد رشد چشمگیر گروههای تروریستی مانند «داعش» و «القاعده» بوده است. این گروهها توانستهاند بر بخشهای وسیعی از خاک بسیاری از کشورهای آفریقایی مسلط شوند و حملات خونینی انجام دهند که به کشته شدن هزاران غیرنظامی انجامیده است.
در صحنهای آکنده از چالش، قاره آفریقا درگیر نبردی سرسختانه با گروههای تروریستی خطرناکی است که میکوشند آن را از هم بپاشند و منابعش را با پشتیبانی بازیگران خارجی مانند «واگنر» روسیه فرسوده کنند. در این چارچوب، این پرسش مطرح میشود که آیا میتوان قاره را از این خطر آشکار نجات داد و آیا یک ارتش آفریقایی میتواند نقشی تعیینکننده در مبارزه با این تاریکیِ تروریسم و افراطگرایی ایفا کند.
در همین زمینه، شواهد نشان میدهد که ارتش مصر توان انجام چنین کاری را دارد. ارتش مصر در سالهای اخیر توانسته است پیروزیهای متعددی علیه گروههای تروریستی در شمال آفریقا به دست آورد. این پیروزیها به محدود شدن نفوذ این گروهها در منطقه و عقبنشینی آنها کمک کرده است. اما پرسش اینجاست: آیا ارتش مصر میتواند در نجات آفریقا از تروریسم نقشی ایفا کند؟
حمایت مصر برای مقابله با تندروها
تجربههای پیشین در شمال و جنوب آفریقا ثابت کردهاند که رویکردهای مسالمتآمیز، در سایه افزایش قدرت گروههای شورشی مسلح و سلطه آنها بر بخشهایی از سرزمین، موفق نیستند. این گروهها همچنان به گسترش هرجومرج و تهدید امنیت و ثبات قاره سیاه ادامه میدهند.
تجربه مصر بهروشنی منبعی غنی از درسهایی است که میتوان آنها را در غرب آفریقا و دیگر مناطق این قاره که در معرض نفوذ گروههای تروریستی قرار دارند، به کار بست. راهبردهای ارتش مصر در جنگ با تروریسم و گروههای افراطی، موفقیتها و پیروزیهایی در خود دارد که میتواند به نیروی محرکهای برای دیگر کشورهای آفریقا تبدیل شود.
با پیشروی و گسترش تاریکی تروریسم در سراسر قاره، تمایل در میان چندین کشور آفریقایی افزایش یافته است؛ برخی از آنها توانستهاند این موج را دفع کنند و گسترش گروههای تروریستی را مهار کرده و پابرجا بمانند، و برخی دیگر در میان انبوه بحرانها برای مقابله با این خطر میجنگند. در چنین وضعی، تمایل به تبادل تجربهها و تجهیزات و تضمین آیندهای که موفقیت را ممکن سازد و تروریستها را از جایگاهشان در کشورهای قاره محروم کند، شدت گرفته است.
در روزهای اخیر، نیجر محمولههایی از سلاحهای سنگین و خودروهای زرهی از مصر دریافت کرده است تا از آنها در جنگ با گروههای تکفیری افراطی استفاده کند. افزون بر این، کشورهای دیگری در ساحل غربی و جنوب صحرای بزرگ نیز برای مقابله با این باندهای تروریستی به افزایش و تقویت نیروهای خود روی آوردهاند. این کشورها میکوشند از تجربههایی بهره ببرند که کشورهای شمال آفریقا، که پیروزیهای مهمی بر گروههای شورشی به دست آوردهاند، کسب کردهاند.
مقامهای نظامی نیجر در نیامی، بهویژه، 30 دستگاه خودروی شناسایی زرهی از نوع «بیآردیام-2»، حدود 20 گلوله خمپاره و توپ 122 میلیمتری، و بیش از دو هزار تپانچه خودکار و تفنگ تهاجمی از نوع «ایکی-47»، افزون بر مهمات، از ارتش مصر تحویل گرفتهاند.
از سوی دیگر، اتحادیه اروپا چهارشنبه گذشته از تقویت حمایت نظامی خود برای مبارزه با گروههای تندرو خبر داد. جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه، در جریان سفر به نیامی گفت که نیجر نخستین کشور آفریقایی خواهد بود که از کمک اروپایی برای تجهیز نیروهایش به تجهیزات کشنده، بهویژه مهمات پیشرفته برای بالگردهای رزمی، بهرهمند میشود.
همکاری مصر با نیجر به شکل آموزش نیروهای ویژه ارتش این کشور درآمده است؛ آن هم در چارچوبی امنیتی دشوار و پیچیده، چنانکه القاسوم اینداتو، وزیر دفاع، گفته است. خطری که کشورش با آن روبهروست، تنها به تهدید ناشی از گروههای مرتبط با «داعش» و «القاعده» محدود نمیشود، بلکه چالشهای ناشی از باندهای مسلح و گروههای جهادی مانند «بوکو حرام» و «داعش» را نیز در بر میگیرد که در مرزهای نیجر فعالاند.
آفریقا میان دو لبه قیچی
اطلاعات موجود نشان میدهد که خلافت دینیای که گروههای سلفی-جهادی در پی برپایی آن در مصر و کشورهای شمال آفریقا بودند، پس از آنکه میان سالهای 2013 تا 2018 در تحقق اهداف خود در آن منطقه ناکام ماندند، به غرب قاره و جنوب صحرای بزرگ منتقل شد. این گروهها شورش «طالبان» در افغانستان را بهعنوان الگوی فعالیت و گسترش خود در منطقه جدید برگزیدند.
پس از سالها رویارویی میدانی، کشورهای عربی شمال آفریقا موفق شدند طرحی راهبردی را اجرا کنند که تشکیلات گروههای تروریستی را فرسوده، پیوندهای آنها را از هم گسسته، ارتباطات خارجیشان را قطع و راههای پشتیبانی مالی و تسلیحاتی آنها را مسدود کرد. در نتیجه این تلاشهای هماهنگ برای مبارزه با تروریسم، جهان عرب شاهد کاهش نسبی سطح خشونت و فروکش کردن تهدید این گروهها بوده است.
طرح اصلی سازمان «داعش» برپایی خلافتی در لیبی بود؛ جایی که حمایت جریان جهادی جهانی برای آن جلب شد و جنگجویان لیبیایی و تونسی از سوریه فراخوانده شدند. بهواسطه این تلاشها، این سازمان توانست برای دو سال بر برخی مناطق در شمال و مرکز لیبی مسلط شود.
نیجریه نیروی اصلی در نیروی وظیفه مشترک به شمار میرود که نیجر نیز به آن پیوسته است. با وجود آنکه این کشور بسیاری از رهبران گروه «بوکو حرام» را کشته و بسیاری از شورشیان را وادار به تسلیم کرده، همچنان با چالشی بزرگ برای بازپسگیری مناطق وسیع شمال شرق کشور از کنترل این گروه تروریستی روبهروست. همین امر به آن امکان میدهد حملات فرامرزی خود را به نیجر، چاد و کامرون ادامه دهد و حتی دامنه حملاتش به مناطق مرکزی و جنوبی نیجریه نیز برسد.
این وضعیت نیجر را میان چکش و سندان قرار داده است، بهویژه پس از وخیمتر شدن اوضاع امنیتی در منطقه مثلثی میان مالی، نیجر و بورکینافاسو؛ جایی که گروههای جهادی اعتمادبهنفس و قدرت خود را بازیافتهاند و بر بیشتر مناطق دو همسایه، یعنی مالی و بورکینافاسو، مسلط شدهاند. این گروهها در ارتکاب جنایت علیه غیرنظامیان از مرزهای وحشیگری فراتر رفتهاند و هزاران نفر را، بهویژه از مناطق تیسیت، تالاتای، آنسونگو و مناکا، وادار به آوارگی کردهاند تا اموال را در اختیار بگیرند و بر روستاها و شهرکهای مرزی مسلط شوند.
اکثریت کشورهای آفریقا، بهویژه آنهایی که تندروها بر بخشهای وسیعی از خاکشان مسلطاند، اکنون بهطور جدی به ضرورت همکاری نزدیک با کشورهای شمال قاره، بهویژه مصر که در گذشته با همین چالشها روبهرو بوده و در پاکسازی مناطق سینا در شرق کشور از گروههای «القاعده» و «داعش» موفق شده، پی بردهاند. این کشورها در پی بهرهگیری از تجربههای موفق مصر در مقابله با گروههای تروریستی و افراطگرایی هستند.
اما نقش مصر تنها به کمک به نیجر محدود نشده است؛ مصر همچنین در تقویت تواناییهای نیجریه برای مقابله با تروریسم و افراطگرایی در ایالت بورنو در شمال شرق این کشور، حمایت و پشتیبانی خود را نشان داده است. در چارچوب همکاری جهانی برای مبارزه با تروریسم نیز مصر بهطور فعال در نشستهای «مجمع جهانی مبارزه با تروریسم» که با مشارکت اتحادیه اروپا در ماه مه گذشته برگزار شد، شرکت کرد و ریاست مشترک این مجمع به آن واگذار شد.
ماموریت نجات آفریقا از تروریسم آسان نیست
به نظر میرسد «داعش» که با سازمان «القاعده» رقابت میکند، از این فرصت بهره میبرد و میکوشد پس از تصرف بسیاری از مناطق مالی و بورکینافاسو، در خلیج گینه گسترش یابد؛ هدف نهایی آن نیز رسیدن به سواحل دریا با تکیه بر ترور و ویرانی است.
حاکمان کشورهای آفریقایی با چالشی استثنایی در برابر پیشروی سازمان «داعش» در غرب قاره سیاه روبهرو هستند؛ چرا که اکنون روشن شده است ائتلاف با شرکت روسی «واگنر» نمیتواند جایگزینی کارآمد برای نیروهای بینالمللی باشد.
ایاد معلوف، پژوهشگر و متخصص امور نظامی در خاورمیانه، به «الحل نت» توضیح داد که گروههای مسلحی که بر بخشهایی از آفریقا مسلطاند، از چند طریق باعث ناکامی رویکردهای مسالمتآمیز در مبارزه با افراطگرایی میشوند. نخست، این گروهها کنترل خود را بر ساکنان محلی تحمیل میکنند و همین امر دسترسی دولتها به آنها و ارائه خدمات به آنان را دشوار میسازد.
همچنین این گروهها به غیرنظامیان حمله میکنند که فضایی از ترس و وحشت ایجاد میکند و مردم را بیشتر در معرض پیوستن به گروههای مسلح قرار میدهد. افزون بر این، این گروهها از خارج تأمین مالی و پشتیبانی میشوند و همین به آنها اجازه میدهد به جنگ ادامه دهند.
به گفته معلوف، ارتش مصر این وضعیت و این رویکردها را از خلال تجربه خود در سینا در داخل کشور، و نیز در چارچوب مبارزه با «داعش» در بیرون از مرزها، تجربه کرده است و میتواند تجربههای خود در مبارزه با افراطگرایی را از چند راه در خدمت همکاری با دیگر کشورهای آفریقایی قرار دهد.
ارتش مصر میتواند به دولتهای آفریقایی که با گروههای مسلح میجنگند، حمایت نظامی ارائه دهد؛ بهویژه آنکه نیروهای مصری از خلال جنگها تجربه زیادی در استفاده از سلاحها و تجهیزات مدرن و مدیریت عملیات نظامی در مناطق بیابانی و صعبالعبور به دست آوردهاند.
وبسایت «گلوبال فایر پاور» ردهبندی خود از قدرتمندترین ارتشهای جهان در سال 2023 را اعلام کرده است؛ جایی که ارتش مصر در رتبه نخست ارتشهای عربی و آفریقایی و رتبه 14 جهان قرار گرفت. معلوف در اینجا تأکید میکند که ارتش مصر میتواند به نظامیان آفریقایی درباره چگونگی مقابله با تروریسم آموزش بدهد و به دولتهای آفریقایی که با گروههای مسلح میجنگند، پشتیبانی اطلاعاتی ارائه کند.
سازمانهای «داعش» و «القاعده» گروههای تروریستی قدرتمندی هستند که توان انجام حملات تروریستی در هر نقطهای از جهان را دارند. آنها همچنین از پشتیبانی مالی و نظامی کشورهای خارجی برخوردارند و ارتش مصر، به گفته معلوف، با ماموریتی آسان روبهرو نیست؛ زیرا به باور او ورود این ارتش به عرصه مبارزه با تروریسم، نفوذ آن در منطقه و اتکای دولتهای آفریقایی به آن را تقویت خواهد کرد، و این همان چیزی است که گروههای نظامی خصوصی مانند «واگنر» نمیخواهند؛ گروههایی که از وضعیت آفریقا خشنودند، زیرا غارت منابع طبیعی آنجا را ادامه میدهند.
تغییر موازنه و جابهجایی اولویتها
رویدادهای ماههای گذشته در مالی نشان داد که این کشور در برابر نیروهای جهاد افراطی تسلیم شده است و به نقطهای کلیدی برای گسترش این سازمان در منطقه تبدیل شده است. پیشرویای که این گروه تروریستی در مالی به دست آورده، به خروج نیروهای نظامی غربی و سپس بیرون کشیدن نیروهای سازمان ملل متحد «مینوسما» بازمیگردد؛ امری که حکومت نظامی حاکم را تضعیف کرد و آن را از مقابله با پیامدهای اوضاع رو به وخامت ناشی از ائتلافش با مسکو و «واگنر» ناتوان ساخت.
سازمان «داعش» در مناطق راهبردی اصلی مستقر شده است، بهویژه در مثلث مرگ شناختهشده میان مالی، نیجر و بورکینافاسو در نزدیکی مرزهای نیجریه. این مثلث مکانی حیاتی برای قاچاق کالا، سلاح، شورشیان مسلح، مواد مخدر و مهاجران از مرزها به شمار میرود. همه این فعالیتها منابع اصلی درآمد برای گروههای تکفیری را تشکیل میدهند.
به گفته معلوف، حضور «واگنر» در آفریقا، همکاری میان کشورهای آفریقایی در مبارزه با افراطگرایی را با چندین چالش روبهرو خواهد کرد. از جمله این چالشها ضعف هماهنگی میان کشورهاست؛ زیرا «واگنر» خواهد کوشید دولتهای نظامی کودتاگر را به عدم تبادل مؤثر اطلاعات وادار کند. در نتیجه، اختلافات سیاسی و اقتصادی میان کشورها پدید خواهد آمد که تلاشهای همکاری را مختل میکند.
هرجومرج و بیثباتی دیگر تنها به مالی محدود نیست، بلکه بورکینافاسو نیز اخیرا در این وضعیت دشوار فرو افتاده است. دولت نظامی این کشور بر کمتر از نیمی از مساحت کل کشور کنترل دارد، در حالی که شورشیان و تکفیریها بر بسیاری از شهرهای اصلی مسلطاند و صدها هزار نفر از ساکنان را در محاصره گرفتهاند.
توافقهای نظامی با مسکو و «واگنر» منطقه را وارد پویاییهای تازهای کرده است و مداخله این بازیگران به پیچیدهتر شدن صحنه امنیتی و ایجاد منافع رقابتی میان قدرتهای خارجی مختلف انجامیده است. همچنین این مسئله پرسشهایی را درباره پیامدهای بلندمدت چنین شراکتهایی، از جمله احتمال افزایش نفوذ روسیه، برمیانگیزد.
بازگشت جنگجویان تروریست به آفریقا خطری بزرگ نهفقط برای غرب و مرکز آفریقا، بلکه حتی برای مناطقی است که این گروهها پیشتر از آنها ریشهکن شده بودند. زیرا این جنگجویان میتوانند به شمال آفریقا بازگردند، اندیشههای افراطی خود را در میان جوانان گسترش دهند و افراد بیشتری را به گروههای مسلح جذب کنند.
توانمندیهایی که ارتش مصر میتواند در مبارزه با تروریسم در آفریقا ارائه دهد، و نیز تأثیر همکاری متقابل میان کشورهای آفریقایی در ساختن دیواری از پایداری در برابر تهدیدهای تروریستی، میتواند مصر را به قطبنمایی برای هدایت آفریقا به سوی امنیت و ثبات تبدیل کند؛ اما با حضور نیروهای روسی در این صحنه راهبردی، ممکن است چالشهایی پدید آید که مانع موفقیت این ماموریت حیاتی شود.
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
