در 26 ژوئیه 2023، محمد بازوم، رئیسجمهور نیجر، در قلب کاخ ریاستجمهوری در نیامی بازداشت و در محاصره قرار گرفت، بیآنکه بداند آینده چه سرنوشتی برای او رقم خواهد زد و رویدادها به کجا خواهد انجامید. نیجر میان گذشتهای طولانی که روح استقلال و ارزشهای دموکراتیک در آن شکل گرفت، و آیندهای مبهم و پرمخاطره، دوپاره شده است. واقعیت کنونی در نیجر نگرانیها و دلواپسیهای واقعی درباره تکرار سناریوی آشنایی را برمیانگیزد که مالی پس از عقبنشینی حضور فرانسه و ظهور نقش جنجالی روسیه شاهد آن بود.
کودتای نظامی در نیجر تازهترین حلقه از زنجیره کودتاهایی است که کشورهای غرب آفریقا در سالهای اخیر شاهد آن بودهاند. در سال 2021، مالی، بورکینا فاسو و گینه شاهد کودتاهای نظامی بودند. بسیاری از گزارشها حاکی از آن است که گروه روسی «واگنر» در این کودتاها نقش داشته است.
اوضاع کنونی، ضرورت نگاه دقیق به تحولات نیجر و درک درسهایی را که میتوان از تجربه مالی گرفت، دوچندان میکند. در این میان، پرسش درباره نقش احتمالی «واگنر»، گروه روسیای که بهدلیل مداخلاتش در دیگر درگیریها جنجال بینالمللی برانگیخته، برجسته میشود. همچنین این پرسش مطرح است که آیا این گروه در نیجر منافع آتی دارد یا اینکه حضور «واگنر» در این منطقه همچنان تأثیر بزرگی بر تحولات سیاسی و امنیتی میگذارد.
تکرار سناریوی کودتاهای نظامی
چهارشنبه گذشته، شماری از نظامیان در نیجر از طریق تلویزیون رسمی، برکناری رئیسجمهور محمد بازوم و بسته شدن مرزهای این کشور در غرب آفریقا را اعلام کردند. این نظامیان گفتند که قانون اساسی را لغو کرده و فعالیت همه نهادهای کشور را به حالت تعلیق درآوردهاند.
نیروهای «گارد» ریاستجمهوری از نخستین ساعات روز چهارشنبه، محمد بازوم، رئیسجمهور نیجر، را بازداشت کردند. در اعلامیه تلویزیونی همان روز، سرهنگ ماژور آمادو عبدالرحمن، در کنار 9 نظامی دیگر با لباس نظامی، گفت: «ما نیروهای دفاع و امنیت هستیم… تصمیم گرفتیم به نظامی که میشناسید پایان دهیم».
نظامیان هیچ جزئیاتی درباره طرحهای آینده فاش نکردند، اما گفتند که «دولت انتقالی» تشکیل خواهند داد. این کودتا نگرانیهایی را درباره تکرار سناریویی برانگیخته که در مالی پس از افول حضور فرانسه و به سود نقش روسیه، که گروه «واگنر» نماینده آن بود، رخ داد.
با وجود آنکه تاکنون هیچ اظهارنظر رسمیای روسیه را به آنچه در نیجر میگذرد پیوند نداده است، رسانههای فرانسوی بهویژه به احتمال وجود نقش «واگنر» در این رخدادها اشاره میکنند؛ بهخصوص که رهبران واقعی کودتا، یعنی ژنرال عمر چیانی، فرمانده «گارد» ریاستجمهوری، سرهنگ ابراه آمادو بشارو، ژنرال موسی صلاح بارمو، فرمانده نیروهای ویژه، احمد سیدیان، فرمانده «گارد» ملی، و ژنرال سالیفو مودی، رئیس پیشین ستاد ارتش که رئیسجمهور بازوم چند ماه پیش او را برکنار و بهعنوان سفیر منصوب کرده بود، با صدام حفتر، پسر فرمانده «ارتش ملی» لیبی، خلیفه حفتر، و شرکت «واگنر» ارتباطاتی دارند.
نیجر یکی از کشورهایی است که در تاریخ معاصر خود بیشترین کودتاها را تجربه کرده است؛ بهطوری که از زمان استقلال از فرانسه در سال 1960، 4 کودتا را ثبت کرده، افزون بر چندین تلاش نافرجام برای کودتا که یکی از آنها تنها دو روز پیش از تحلیف خود بازوم رخ داد. آخرین کودتا در این کشور آفریقایی نیز در فوریه 2010 روی داد و در آن زمان مامادو تانجا، رئیسجمهور، سرنگون شد.
بازوم در آوریل 2021 به پیروزی دشواری دست یافت و 2.5 میلیون رأی به دست آورد، در برابر 1.9 میلیون رأی به سود رقیبش ماهامان عثمان؛ یعنی بیش از 55 درصد آرا، با وجود آنکه ماهامان به قبیله هوسا تعلق دارد که افراد آن 50 درصد جمعیت را تشکیل میدهند.
جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا «اکواس» بیانیهای صادر کرد که در آن رویدادهای نیجر را «تلاش برای کودتا» توصیف کرد و گفت که «تلاش برای تصرف قدرت با زور را با شدیدترین عبارات محکوم میکند».
آیا سناریوی مالی در نیجر تکرار شده است؟
آنچه چهارشنبه گذشته در نیجر رخ داد، به گفته موسی تیسی، کارشناس و استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل آفریقا، در گفتوگو با «الحل نت»، مهمترین تحول در منطقه از زمان کودتای مالی در 2021 است؛ بهویژه آنکه غرب آفریقا منطقهای مهم از نظر ژئوپلیتیکی و اقتصادی به شمار میرود. این منطقه همچنین با چالشهای بسیاری، از جمله تروریسم و گسترش گروههای مسلح، دستوپنجه نرم میکند.
دلایل احتمالی بسیاری برای کودتا وجود دارد، اما محتملترین دلیل، بهرهبرداری «واگنر» از درگیری فزاینده با گروههای اسلامگرای تندرو در شمال نیجر و قصد بازوم برای برکناری چیانی است. در سالهای اخیر، خشونت در منطقه بهطور چشمگیری افزایش یافته که به کشته شدن صدها غیرنظامی و هزاران سرباز انجامیده است.
به باور تیسی، کودتا در نیجر تحولی خطرناک است و پیامدهای بزرگی برای منطقه دارد. در سایه بیثباتی سیاسی در نیجر، احتمالاً خشونت در شمال کشور ادامه خواهد یافت. همچنین این کودتا ممکن است به گسترش هرجومرج در دیگر کشورهای منطقه، مانند مالی و بورکینا فاسو، بینجامد.
تیسی بعید نمیداند که روسیه پس از کودتا نقشی مهم در نیجر ایفا کند. روسیه در سالهای اخیر نفوذ خود را در آفریقا افزایش داده و نیجر را یکی از مهمترین اهداف راهبردی خود میداند. اگر ثابت شود که گروه «واگنر» در کودتای نظامی نیجر نقش داشته، این یک تحول خطرناک خواهد بود. این امر نشان خواهد داد که روسیه در پی گسترش نفوذ خود در غرب آفریقاست. همچنین نشان خواهد داد که گروه «واگنر» به یک نیروی نظامی خطرناک در منطقه بدل شده است.
در سال 2021، گروه «واگنر»، که یک شرکت نظامی خصوصی روسی است، وارد مالی شد. این گروه نقش مهمی در حمایت از ارتش مالی در مبارزه با گروههای تندرو ایفا کرد. احتمالاً این گروه پس از کودتا در نیجر نیز نقشی مشابه ایفا خواهد کرد. این امر تنش در منطقه را افزایش خواهد داد و احتمال گسترش داعش و «القاعده» را، همانگونه که در کشورهای آفریقایی که «واگنر» در آنها از کودتاهای نظامی حمایت کرد رخ داد، بیشتر خواهد کرد.
پرچمهای روسی و آتشسوزی در مقر حزب حاکم
تظاهراتی در پایتخت، نیامی، در حمایت از کودتاچیان روز پنجشنبه گذشته برگزار شد و شرکتکنندگان در آن برای ابراز حمایت خود از ارتش موسیقی نواختند. همچنین در این تجمعها پرچمهای روسیه و شعارهایی ضد نیروهای سازمان ملل متحد برافراشته شد. افزون بر این، حامیان کودتای نظامی در نیجر، مقر «حزب نیجری برای دموکراسی و سوسیالیسم» حاکم را غارت کردند.
گسترش حضور «واگنر» پس از آن رخ داد که دو شورای نظامی در مالی و بورکینا فاسوی همسایه، از زمان به دست گرفتن قدرت بهترتیب در سالهای 2020 و 2022، روابط خود را با روسیه مستحکم کردند و روابط با متحدان سنتی غربی را قطع کردند.
طبق پیشبینیهای تیسی، صحنههای اصلیای که نگرانی از تکرار سناریوی مالی در نیجر را برمیانگیزد، در اقدام نظامیانی نمود یافته که برکناری رئیسجمهور محمد بازوم و تعلیق فعالیت نهادهای کشور را اعلام کردند. این صحنه بازتابدهنده تشدید تنشهای سیاسی و امنیتی در نیجر است و میتواند به امکان بروز یک بحران سیاسی خطرناک اشاره داشته باشد.
تحلیل کنونی از وضعیت نیجر، اهمیت نفوذ ژئوپلیتیکی فرانسه در منطقه را نشان میدهد؛ زیرا کاهش حضور فرانسه در مالی فرصتی برای ظهور نقش روسی با محوریت گروه روسی «واگنر» فراهم کرد، امری که تردیدها را درباره احتمال تکرار این سناریو در نیجر برمیانگیزد.
اعتراضات جاری در کشور که شورای نظامی کودتاگر آن را دامن میزند، ممکن است دلایل اقتصادی، اجتماعی و امنیتی داشته باشد و این امر تا حدی به چالشهای اقتصادیای بازمیگردد که نیجر با آن روبهروست و نیز تأثیرات آن بر جامعه و امنیت داخلی؛ اما به گفته تیسی، مقصود آن بسیار عمیقتر است و آن، مشروعیتبخشی به کودتاست.
آینده مورد انتظار نیجر پس از این تحول سیاسی ممکن است نامطمئن و آکنده از چالش باشد. در سطح توازن قوا در منطقه، بیتردید این کشور به زمینی حاصلخیز برای سازمانهای جهادی بدل خواهد شد، همانگونه که در کشورهای همسایه آن رخ داد. همچنین این امر میتواند به تداوم نقش گروه روسی «واگنر» در نیجر و دیگر کشورها نیز بینجامد، اگر منافع آتی این گروه در منطقه فراهم باشد.
کودتا در نیجر تحولی خطرناک با پیامدهای بزرگ است. به احتمال زیاد خشونت در شمال کشور ادامه خواهد یافت و ورود روسیه از طریق «واگنر» به نیجر، تنش در منطقه را افزایش خواهد داد و احتمال شعلهور شدن درگیریهای تازه را که بیشتر آنها به رهبری سازمانهای جهادی خواهد بود، بیشتر میکند. این پرسش همچنان باقی است که نیجر چگونه دههها در حوزه نفوذ فرانسه باقی مانده است، و آیا مداخله «واگنر» زمینههای دخالت چین در صحنه سیاسی و اقتصادی را، با بهرهگیری از فرصتهای نوظهور برای کسب نفوذ، فراهم خواهد کرد یا نه؛ و اینکه آیا شورای نظامی کودتاگر به سوی جانبداری از نقش روسیِ نمایندگیشده توسط «واگنر» میرود یا نه.
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
