کشته و زخمی شدن ملوانان غیرنظامی در پی هدف قرار گرفتن دو کشتی تجاری در مسیر روسیه، بنبست جدیدی در امنیت دریانوردی منطقه ایجاد کرده است.
وقوع حملات پهپادی به شناورهای غیرنظامی در پهنه آبی دریای آزوف، بار دیگر ابعاد تاریک و مخاطرات فزاینده درگیریهای نظامی در شرق اروپا را برای ترابری تجاری و دریانوردی بینالمللی برجسته کرده است. این شبیخون هوایی که به نابودی بخشهای کلیدی دو کشتی باری و قربانی شدن ملوانان غیرنظامی منجر شد، نهتنها مسیرهای ناوبری تجاری منطقه را ناامنتر از گذشته کرده، بلکه به دلیل حضور اتباع خارجی در میان خدمه این شناورها، موجی از واکنشهای دیپلماتیک را در پایتختهای منطقه برانگیخته است. این رویداد نشاندهنده آن است که چگونه شعلههای یک جنگ فرسایشی فراتر از خطوط مبنای زمینی، امنیت کریدورهای حیاتی انتقال انرژی و غلات را به مخاطره میاندازد و پای کشورهای بیطرف را به بحرانهای ناخواسته باز میکند.
جزئیات حمله پهپادی به شناورهای تجاری «ناترا» و «زیرکن»
بر اساس گزارشهای میدانی منتشرشده از سوی مرکز هماهنگی نجات دریایی تامن در فدراسیون روسیه، دو کشتی باری بزرگ در ساعات اولیه بامداد روز جمعه ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ (۵ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی) در خلیج تاگانروگ واقع در آبهای دریای آزوف هدف حملات هماهنگ و پیاپی پهپادهای انتحاری قرار گرفتند. نخستین شناور، کشتی «ناترا» تحت پرچم کشور بلیز بود که در ساعت ۰۰:۴۵ بامداد با اصابت چهار فروند پهپاد روبهرو شد. اگرچه ملوانان حاضر در این کشتی با فداکاری موفق به مهار آتشسوزی ناشی از این برخوردها شدند، اما این تهاجم خسارات سنگینی به بدنه کشتی وارد آورد و آن را از کار انداخت؛ بهگونهای که نجاتیافتگان ناچار به درخواست کمک از شناورهای یدککش شدند.
حدود یک ساعت بعد، یعنی در ساعت ۰۱:۵۵ بامداد، کشتی باری «زیرکن» که با پرچم پالائو حرکت میکرد، در موقعیتی مشابه هدف چهار ضربه پهپادی دیگر قرار گرفت که بخش روبنایی و پل فرماندهی آن را بهشدت ویران کرد. شدت شعلههای آتش در زیرکن بهحدی گسترده بود که خدمه چارهای جز ترک فوری شناور با استفاده از قایقهای نجات نداشتند. طبق آخرین اطلاعات، مجموعاً ۲۵ شهروند آذربایجانی در استخدام این دو شناور تجاری بودند که در زمان حادثه، بدون بار و در وضعیت بالاست از مبدأ بنادر ترکیه به سمت بندر روستوف-نا-دونو در جنوب روسیه حرکت میکردند تا محمولههای غلات را بارگیری نمایند. نجاتیافتگان هردو کشتی سرانجام توسط سه شناور عبوری در منطقه امدادرسانی شده و به بندر یِیسک در روسیه انتقال یافتند.
آخرین آمار قربانیان و شفافسازی هویت دریانوردان توسط وزارت خارجه آذربایجان
در پی وقوع این فاجعه در پهنه آبی دریای آزوف، دستگاه دیپلماسی باکو بهسرعت وارد عمل شد تا وضعیت اتباع خود را که بر روی این شناورهای بینالمللی مشغول به کار بودند، پیگیری کند. وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان با انتشار بیانیههای رسمی تصریح کرد که این دو کشتی باری متعلق به دولت یا شرکتهای خصوصی آذربایجانی نبوده و ملوانان این کشور بر اساس قراردادهای خصوصی و انفرادی در استخدام آنها درآمده بودند. در حالی که در ساعات اولیه پس از حادثه، گزارشهای مراجع روسی از جان باختن پنج تبعه آذربایجانی خبر میداد، دستگاه دیپلماسی باکو در بیانیهای تکمیلی که در روز شنبه ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ (۶ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی) صادر شد، جزئیات دقیقی ارائه داد که نشاندهنده تغییر در برآورد اولیه شمار قربانیان بود.
بر اساس این گزارشهای تأییدشده تا امروز یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ (۷ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی)، در این تهاجم هوایی چهار شهروند جمهوری آذربایجان جان خود را از دست داده و چهار تن دیگر مجروح شدهاند. تحقیقات مشخص کرد که یکی از پنج قربانی اولیه که پیشتر تصور میشد از اتباع آذربایجان است، در واقع شهروند روسیه بوده و هیچگونه تبار آذربایجانی نداشته است. هویت دو تن از جانباختگان آذربایجانی به نامهای رجب احدوف متولد ۱۳۵۵ (۱۹۷۶ میلادی) و محمد علیاف متولد ۱۳۷۶ (۱۹۹۷ میلادی) بهطور رسمی تأیید شده و پیکرهای آنان برای انتقال به وطن آماده میشود. دو قربانی دیگر این سانحه بر روی کشتی زیرکن خدمت میکردند که به دلیل خطر وقوع انفجارهای ثانویه و متوقف ماندن کشتی در محل حادثه، تأیید نهایی وضعیت آنها به پایان عملیات جستوجو و نجات و ایمنسازی شناور توسط تیمهای امدادی روسیه موکول شده است.
همزمان با این اقدامات، روند درمان مجروحان نیز به بخش مهمی از تلاشهای امدادی تبدیل شد. صمید عبادزاده و رشاد مددخانوف، هردو متولد ۱۳۷۷ (۱۹۹۸ میلادی)، پس از دریافت خدمات درمانی لازم از بیمارستان شهر یِیسک ترخیص شدهاند [۲.۲.۱]. دو مجروح دیگر به نامهای امین والهوف متولد ۱۳۸۱ (۲۰۰۲ میلادی) و نامیق جعفرلی متولد ۱۳۷۸ (۱۹۹۹ میلادی) در وضعیت پایداری قرار دارند و انتظار میرود بهزودی با تکمیل دوره درمان مرخص شوند. کارکنان سفارت جمهوری آذربایجان در مسکو نیز به منطقه اعزام شدهاند تا خدمات کنسولی، اسکان موقت ملوانان نجاتیافته در هتلهای یِیسک و صدور برگه عبور موقت برای افرادی را که مدارک خود را در حادثه از دست دادهاند، هماهنگ کنند.
جنگ روایتها؛ تقابل رسانهای مسکو و کییف بر روی «ناوگان سایه»
این حمله مرگبار بلافاصله به جبهه جدیدی برای اتهامزنی متقابل میان روسیه و اوکراین در فضای رسانهای بینالمللی تبدیل شد. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، با محکومیت شدید این حمله، نیروهای نظامی اوکراین را به هدف قرار دادن آگاهانه غیرنظامیان و زیرساختهای تجاری بیدفاع متهم کرد. زاخارووا این شبیخون را مصداق بارزی از رویکردهای تروریستی دولت کییف توصیف کرد و یادآور شد که نیروهای مرزبانی سرویس امنیت فدرال روسیه (افاسبی) به همراه شناورهای عبوری با سرعت عمل بالا به یاری ملوانان شتافتند. در همین راستا، میخائیل گالوزین، معاون وزارت امور خارجه روسیه، نیز بر لزوم برخورد بینالمللی با چنین تهاجماتی به شناورهای تجاری در آبهای منطقهای پافشاری کرد.
در نقطه مقابل، مقامات ارتش اوکراین روایت کاملاً متفاوتی را از علل و اهداف این عملیات هوایی ارائه دادهاند. روبرت برودی، فرمانده نیروهای پهپادی اوکراین، با تأیید حملات گسترده به پنج شناور در بنادر ماریوپل و بردیانسک و آبهای ساحلی تحت کنترل روسیه، مدعی شد که کشتیهای هدف قرار گرفته بخشی از «ناوگان سایه» مسکو برای فرار از تحریمها بودهاند. برودی مدعی شد که این شناورها با خاموش کردن رادارهای فرستنده-گیرنده خود و پاک کردن یا پوشاندن نامهایشان، بهصورت پنهانی به انتقال غلات سرقتشده از مناطق اشغالی اوکراین و جابهجایی سوخت و محمولههای پشتیبانی برای ارتش روسیه مبادرت میورزیدند. اگرچه مقامات اوکراینی بهطور مستقیم به کشته شدن ملوانان آذربایجانی اشاره نکردهاند، اما موضع رسمی کییف بر این مبنا استوار است که هرگونه شناوری که به تسهیل فعالیتهای تدارکاتی و نظامی روسیه در این حوضه آبی یاری رساند، هدفی مشروع برای مدافعان اوکراین قلمداد میشود.
پیامدهای ژئوپلیتیک و جایگاه راهبردی دریای آزوف
دریای آزوف از زمان آغاز تهاجم نظامی همهجانبه روسیه به اوکراین در اسفند ۱۴۰۰ (فوریه ۲۰۲۲ میلادی) به عنوان یکی از کانونهای کلیدی تقابلهای ترابری و نظامی در کانون توجه ناظران بینالمللی قرار داشته است. پس از تصرف بنادر مهمی مانند ماریوپل و بردیانسک، مسکو عملاً این پهنه آبی را به یک حوضه داخلی و امن برای دور زدن مسیرهای تحت نظارت و انتقال غلات و سایر منابع تبدیل کرد؛ اقدامی که اکنون با پدیدار شدن پهپادهای انتحاری بردبلند اوکراین با چالشهای امنیتی جدی مواجه شده است.
این رویداد ناگوار برای جمهوری آذربایجان نیز یک چالش دیپلماتیک ظریف و پیچیده به شمار میرود. باکو که در سالهای اخیر تلاش کرده است سیاست خارجی متوازن و مناسبات راهبردی خود را با هردو کشور روسیه و اوکراین حفظ کند، در مواضع رسمی خود از اتهامزنی مستقیم به هریک از طرفین خودداری ورزیده است. وزارت امور خارجه آذربایجان ضمن ابراز همدردی عمیق با خانوادههای ملوانان قربانی، بر پیگیری همهجانبه ابعاد حقوقی و کنسولی این واقعه از مجاری رسمی تأیید کرده و همزمان به شهروندان خود هشدار داده است که از هرگونه حضور اختیاری و فعالیت شغلی بر روی شناورهای تجاری که در مسیرهای پرخطر آبهای منطقهای تردد میکنند، اکیداً خودداری نمایند. این حادثه تلخ بار دیگر نشان داد که چگونه شعلههای یک منازعه منطقهای میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی طرفین درگیر، جان انسانهای بیگناه و دریانوردان غیرنظامی کشورهای بیطرف را در قلب آبهای راهبردی جهان به مخاطره بیندازد.
