در پی تحولی شگرف در معادلات نظامی و سیاسی منطقه، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) رسماً اعلام کرد که محاصره دریایی بنادر و سواحل ایران پایان یافته است. این تصمیم که به دستور مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا اتخاذ شده، راه را برای خروج میلیونها بشکه نفت ایران از بنادر جنوبی باز کرده است.
بر اساس گزارشهای منتشر شده توسط رسانههای معتبری چون «وال استریت ژورنال» و «سیانان»، این گشایش اگرچه میتواند جانی دوباره به اقتصاد نیمهجان ایران ببخشد، اما همزمان نگرانیهای عمیقی را درباره تقویت ساختارهای نظامی و رانتی حکومت برانگیخته است.
این گزارش به بررسی ابعاد فنی، مالی و انسانی این تصمیم و تبعات آن بر اقتصاد ایران جغرافیای سیاسی منطقه میپردازد.
پایان رسمی محاصره و حرکت نخستین نفتکشها
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز پنجشنبه در بیانیهای رسمی اعلام کرد: «نیروهای ایالات متحده بر اساس هدایت رئیسجمهور، محاصره تمامی ترافیک دریایی در حال ورود و خروج از بنادر و مناطق ساحلی ایران را لغو کردند.» در این بیانیه تأکید شده است که نیروهای آمریکایی دیگر مانع از تردد شناورها نمیشوند، هرچند ناوهای جنگی این کشور برای نظارت بر اجرای دقیق توافق در منطقه باقی خواهند ماند.
همزمان با این اعلان، گزارشهای میدانی از شکستن بنبست صادرات نفت خبر میدهند.
به گزارش خبرگزاری «فارس» و بر اساس دادههای شرکت تحلیل انرژی «کپلر»، دستکم ۳ نفتکش با پرچم ایران حامل مجموعاً ۵ میلیون بشکه نفت خام موفق شدند از محدوده محاصره در خلیج عمان عبور کرده و راهی آبهای آزاد شوند.
روزنامه «وال استریت ژورنال» در گزارشی تفصیلی، هویت این کشتیها را «سونیا یک»، «دیونا» و «هیرو دو» اعلام کرد که از بندر چابهار حرکت کردهاند. این نخستین محمولههای بزرگ نفتی ایران از زمان آغاز محاصره شدید دریایی در ماه آوریل محسوب میشوند که نشاندهنده لغو عملیاتی محدودیتهای ناوبری است.
پتانسیل درآمد ۶۰ میلیارد دلاری و احیای شریان پولی حکومت
«وال استریت ژورنال» در تحلیل خود به قلم «ربکا فنگ» و همکارانش مینویسد که این توافق فرصتی طلایی برای ایران فراهم میکند تا درآمدهای نفتی خود را «توربوشارژ» کند. بر اساس این گزارش، ایران پیش از جنگ حدود ۴ درصد از نفت خام جهان را تولید میکرد و اکنون با بازگشت به سطوح تولید پیش از درگیری و با قیمتهای فعلی بازار، میتواند سالانه بیش از ۶۰ میلیارد دلار درآمد کسب کند.
این گشایش مالی در حالی رخ میدهد که صادرات نفت ایران در ماه می به دلیل محاصره آمریکا، از ۱.۱ میلیون بشکه در روز به رقم ناچیز ۶۵ هزار بشکه سقوط کرده بود. «ریچارد نفیو»، مقام سابق تحریمهای آمریکا، به «وال استریت ژورنال» گفته است که ایران تنها در دو ماه نخست اجرای این یادداشت تفاهم، میتواند حدود ۸ میلیارد دلار درآمد جدید خلق کند. علاوه بر این، ایالات متحده وعده داده است که مسیرهای بانکی را برای انتقال این پولها باز کند؛ اقدامی که قلب تحریمهای یک دهه اخیر علیه سیستم مالی ایران را هدف قرار میدهد.
چالش داراییهای بلوکه شده و صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری
شبکه خبری «سیانان» نیز در گزارشی جامع به ابعاد پنهان این توافق پرداخته است. بر اساس این گزارش، ایران ممکن است علاوه بر درآمدهای جاری، به داراییهای بلوکه شده خود در بانکهای جهانی که رقمی بین ۱۲۴ تا ۱۶۷ میلیارد دلار تخمین زده میشود، دسترسی پیدا کند. «فردریک اشنایدر»، پژوهشگر ارشد، معتقد است این مبلغ معادل یکچهارم کل تولید اقتصادی ایران پیش از جنگ است. همچنین بحث ایجاد یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری مطرح شده است که قرار است از منابع خصوصی و نه مالیاتدهندگان آمریکایی تأمین شود.
با این حال، دونالد ترامپ در نشست گروه ۷ صراحتاً اعلام کرد که سرمایهگذاران خارجی تا زمانی که از تغییر رفتار پایدار حکومت ایران مطمئن نشوند، به این کشور باز نخواهند گشت. او گفت: «من فکر نمیکنم آنها (سرمایهگذاران) به این زودیها چنین کاری بکنند، مگر اینکه رفتار متفاوتی ببینند.» این تردید در میان بانکهای بینالمللی نیز وجود دارد؛ زیرا بسیاری از آنها از ترس «بازگشت فوری تحریمها» (اسنپبک) همچنان در تعامل با موسسات مالی ایران احتیاط میکنند.
سفرههای خالی و میراث ویرانی در ایران
در حالی که بحثهای کلان سیاسی درباره میلیاردها دلار در جریان است، گزارش «اکونومیست» تصویر هولناکی از وضعیت مردم عادی ایران ارائه میدهد. بر اساس این گزارش، نرخ تورم در ایران به ۸۴ درصد رسیده و تورم مواد غذایی رقم تکاندهنده ۱۳۱ درصد را ثبت کرده است. فقیرترین اقشار جامعه اکنون نان و گوشت را به صورت اقساطی خریداری میکنند و بیش از ۲ میلیون نفر (حدود ۷ درصد از نیروی کار) شغل خود را از دست دادهاند.
خسارات ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختها، از جمله پالایشگاهها، کارخانههای فولاد و مجتمعهای پتروشیمی، حدود ۱۴۴ میلیارد دلار برآورد شده که معادل نیمی از تولید ناخالص داخلی ایران است. «سیانان» به نقل از «عدنان مزاری»، مقام سابق صندوق بینالمللی پول، هشدار میدهد که بزرگترین مشکل ایران فراتر از تحریمها، «سوءمدیریت و فساد سیستماتیک» است. این نگرانی عمیق وجود دارد که درآمدهای جدید نفتی به جای بازسازی صنایع ویرانشده و بهبود معیشت مردم، صرف بازسازی توان نظامی سپاه پاسداران و گروههای نیابتی شود.
تبعات منطقهای و شوک به بازار جهانی انرژی
لغو محاصره دریایی ایران تنها بر اقتصاد داخلی این کشور اثرگذار نیست، بلکه تعادل بازار جهانی نفت را نیز به چالش میکشد. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده است که بازگشت نفت ایران در کنار افزایش تولید امارات متحده عربی (که اخیراً از اوپک خارج شده)، میتواند منجر به مازاد عرضه در سال ۲۰۲۷ شود. قیمت نفت در بازارهای جهانی بلافاصله پس از اعلام توافق با کاهش روبرو شد، زیرا معاملهگران در حال قیمتگذاری برای بازگشت سریع میلیونها بشکه نفت ذخیره شده ایران در تانکرهای شناور هستند.
از سوی دیگر، عربستان سعودی و امارات با نگرانی به این توافق مینگرند. اگرچه پایان جنگ برای ثبات منطقه حیاتی است، اما «رها شدن» یک رقیب نفتی که هزینههای تولید پایینی (بین ۱۰ تا ۳۰ دلار در هر بشکه) دارد، میتواند قدرت چانهزنی سایر صادرکنندگان را کاهش دهد. وال استریت ژورنال اشاره میکند که ایران میتواند ظرف دو تا سه سال، یک میلیون بشکه دیگر به ظرفیت تولید خود اضافه کند، مشروط بر اینکه تکنولوژی و سرمایه خارجی جذب نماید.
صلحی بر لبه تیغ
توافق اخیر و لغو محاصره دریایی، ایران را از لبه پرتگاه اقتصادی به یک دوراهی سرنوشتساز کشانده است. برای حاکمان تهران، این گشایش فرصتی است تا با تزریق نقدینگی، پایههای قدرت خود را مستحکم کنند. اما برای مردم ایران که بهای سنگین جنگ و تورم را با سفرههای خالی پرداختهاند، صلح تنها زمانی معنا مییابد که به جای خرید موشک، به نان و شغل تبدیل شود.
به گفته «مایکل سینگ»، مقام سابق شورای امنیت ملی آمریکا، ریسک بزرگ این توافق در تقویت رژیمی است که پیشتر نشان داده هزینههای نظامی را بر رفاه عمومی ترجیح میدهد. اکنون توپ در زمین مقامات تهران است تا در بازه زمانی ۶۰ روزه مذاکرات، ثابت کنند که این درآمدهای کلان صرف بازسازی زندگی شهروندان خواهد شد یا بار دیگر در مسیر تنشهای منطقهای به تاراج میرود. طبق گزارش سنتکام، ناوهای آمریکایی همچنان نظارهگرند و کوچکترین تخلفی میتواند دوباره زنجیرهای محاصره را بر گردن بنادر جنوب محکم کند.
