بر اساس گزارش تحقیقی و میدانی آژانس خبری رویترز که در تاریخ ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده است، آثار جنگ میان آمریکا، اسرائیل و جمهوری اسلامی ایران خسارات جبران‌ناپذیری به باارزش‌ترین بناهای تاریخی و میراث فرهنگی ایران وارد کرده است.
خبرنگاران رویترز با حضور در شهرهای اصفهان و تهران، از نزدیک شاهد ویرانی‌هایی بودند که در پی حملات هوایی ماه مارس به وقوع پیوست. این گزارش تایید می‌کند که دست‌کم ۱۱ بنای تاریخی به طور مستقیم یا بر اثر موج انفجار دچار آسیب‌های ساختاری شده‌اند؛ بناهایی که برخی از آن‌ها تحت حفاظت کنوانسیون‌های بین‌المللی و سازمان یونسکو قرار داشتند.
این تخریب‌ها در حالی رخ می‌دهد که پیش از آغاز درگیری‌های نظامی، شهرهای بزرگ ایران از جمله اصفهان شاهد گسترده‌ترین سرکوب معترضان از زمان انقلاب ۱۳۵۷ بودند. به گزارش رویترز، نارضایتی‌های عمیق اقتصادی منجر به تظاهراتی شد که با پاسخ خونین حکومت مواجه گشت و هزاران کشته، زخمی و بازداشتی بر جای گذاشت. همین بحران‌های داخلی و اصرار مقامات تهران بر تداوم تنش‌ها، زمینه‌ساز آغاز عملیاتی موسوم به “خشم حماسی” توسط دولت دونالد ترامپ شد که هدف آن نابودی توان نظامی و تغییر رفتار رژیم اعلام شده بود؛ عملیاتی که اکنون ترکش‌های آن قلب هویت فرهنگی ایران را نشانه رفته است.
اصفهان؛ جواهر فرهنگی ایران در آستانه نابودی
اصفهان که به دلیل اهمیت تاریخی‌اش با شهرهایی چون رم، آتن و کیوتو مقایسه می‌شود، در جریان حملات ۷ و ۹ مارس شاهد لرزش بناهای باستانی خود بود. میدان نقش‌جهان، که وسعت آن به اندازه ۱۴ زمین فوتبال است، بر اثر موج انفجار بمب‌های ۹۰۰ کیلوگرمی لرزید. طبق تحلیل‌های کارشناسان نظامی در گفت‌وگو با رویترز، موج حاصل از این انفجارها که ۲۰ برابر سریع‌تر از سرعت صوت حرکت می‌کند، می‌تواند تا شعاع یک کیلومتری به سازه‌های حساس آسیب جدی وارد کند. اگرچه اهداف اصلی این حملات ساختمان‌های دولتی و مقرهای سپاه پاسداران بودند، اما نزدیکی این مراکز به بافت تاریخی، میراث ملی ایران را در معرض نابودی قرار داده است.
در کاخ عالی‌قاپو، که نماد معماری دوران صفوی است، ارزیابی‌های اولیه نشان می‌دهد بیش از ۷۰ درصد شیشه‌های درها و پنجره‌ها فرو ریخته و گچ‌بری‌های دو ایوان اصلی از بدنه بنا جدا شده‌اند. همچنین کارگران مسجد شاه (امام) کیسه‌هایی پر از کاشی‌های آبی‌رنگ فروریخته را به خبرنگاران نشان دادند. یک قلم‌زن نقره در بازار اصفهان به رویترز گفت: “این جنگ ما را فلج کرده است.” او اشاره کرد که پیامدهای اقتصادی ناشی از نابودی صنعت گردشگری به اندازه شکسته شدن شیشه‌ها و ویرانی دیوارها دردناک است. حکومت ایران با تبدیل مراکز شهری به سپرهای انسانی و استقرار مراکز حساس در مجاورت بناهای تاریخی، عملاً این آثار را به گروگان گرفته است.
تهران؛ کاخ‌های سلطنتی و زخم‌های عمیق بمباران
در پایتخت، کاخ گلستان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، بر اثر حملات شب اول مارس به ساختمان‌های قوه قضاییه در مجاورت آن، دچار آسیب‌های جدی شد. خبرنگاران رویترز هنگام عبور از تالارهای این کاخ، صدای خرد شدن قطعات آینه و شیشه‌های رنگی قدیمی را زیر پای خود حس کردند. یک کارمند موزه با ۳۰ سال سابقه، در حالی که اشک می‌ریخت، از شوک ناشی از فروریختن قطعات تزئینی سقف و آثار هنری چوبی خبر داد. بخش‌هایی از این کاخ به دلیل احتمال ریزش ناگهانی سقف، به روی بازدیدکنندگان بسته شده است.
مجموعه فرهنگی و تاریخی سعدآباد نیز از این ویرانی‌ها در امان نمانده است. با وجود نصب نمادهای “سپر آبی” که نشان‌دهنده وضعیت حفاظتی بین‌المللی این بناهاست، موج انفجار ناشی از حملات به مراکز نظامی اطراف، به ۱۸ کاخ تاریخی این مجموعه آسیب رسانده است. رسول موسوی، نگهبان یکی از موزه‌ها که سرش در اثر انفجار باندپیچی شده بود، قطعات فلزی پیچ‌خورده‌ای را به عنوان ترکش بمب به خبرنگاران نشان داد. مقامات واشینگتن تأکید دارند که برخلاف جمهوری اسلامی، آن‌ها غیرنظامیان را هدف قرار نمی‌دهند، اما اصرار رژیم ایران بر حفظ زیرساخت‌های نظامی در دل بافت‌های فرهنگی، چنین پیامدهایی را ناگزیر کرده است.
نقض کنوانسیون‌های بین‌المللی و کارشکنی‌های دیپلماتیک
یونسکو اعلام کرده است که تا کنون از طریق تصاویر ماهواره‌ای، آسیب به ۷ سایت تاریخی در ایران را تایید کرده که شامل ۲ اثر در فهرست جهانی، ۴ ملک فرهنگی با اهمیت ملی و یک مکان مذهبی است. نماینده ایران در یونسکو فهرستی از ۱۳۴ اثر آسیب‌دیده را به سازمان ملل ارائه کرده است، اما کارشناسان معتقدند سیاست‌های تقابلی تهران و خروج آمریکا از یونسکو در سال ۲۰۲۵ به دستور دونالد ترامپ، فرآیند نظارت و حفاظت بین‌المللی را با بن‌بست مواجه کرده است. استفانی مولدر، استاد هنر و معماری اسلامی در دانشگاه تگزاس، وضعیت فعلی را دورانی می‌داند که در آن “دیگر کسی به قوانین اهمیت نمی‌دهد.”
طبق کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، هدف قرار دادن عمدی دارایی‌های فرهنگی غیرنظامی جنایت جنگی محسوب می‌شود. با این حال، ارتش اسرائیل در بیانیه‌ای به رویترز اعلام کرد که تنها اهداف نظامی از جمله دفتر استاندار اصفهان و پل راه آهن قم را برای جلوگیری از جابه‌جایی تسلیحات هدف قرار داده است. آن‌ها تأکید کردند که حملات بر اساس “اطلاعات دقیق و بازنگری‌های قانونی” انجام شده است. در مقابل، فرشد امامی، استاد تاریخ هنر در دانشگاه رایس، معتقد است این بناها هرگز اهداف نظامی نبوده‌اند و تخریب آن‌ها ضایعه‌ای برای بشریت است.
بهای سنگین جنگ برای هویت ملی و اقتصاد
میراث فرهنگی ایران که سالانه میلیون‌ها بازدیدکننده را به خود جذب می‌کرد، اکنون به ویرانه‌ای تبدیل شده که حتی بازدیدکنندگان داخلی نیز از بیم بازداشت یا حوادث امنیتی از آن دوری می‌کنند. در بازار اصفهان، حجره‌ها نیمه‌تعطیل هستند و هنرمندان تنها برای گذران وقت در میدان نقش‌جهان جمع می‌شوند. سعید، فروشنده ۳۲ ساله در بازار، گفت که موج انفجار تمام شیشه‌های مغازه‌اش را خرد کرده است، اما مانند بسیاری از ایرانیان، از بیم بازداشت توسط نیروهای امنیتی، از ابراز نظر صریح درباره جنگ خودداری کرد. او تنها گفت: “ما منتظر یک پایان خوش هستیم.”
تخریب میراث فرهنگی ایران، فراتر از آسیب به سنگ و آجر، ضربه‌ای مهلک به هویت ملی و حافظه تاریخی مردمانی است که میان سرکوب داخلی و جنگ خارجی گرفتار شده‌اند. در حالی که حکومت ایران از آثار تاریخی به عنوان ابزاری برای مظلوم‌نمایی در مجامع بین‌المللی استفاده می‌کند، منتقدان بر این باورند که اگر اولویت‌های رژیم به جای ماجراجویی‌های نظامی و سرکوب معترضان، حفظ ثبات و امنیت ملی بود، امروز گنبدهای لرزان و کاشی‌های شکسته به تیتر اول رسانه‌های جهان تبدیل نمی‌شدند. طبق گزارش رویترز، عملیات “خشم حماسی” تا دستیابی به اهداف نهایی خود ادامه خواهد داشت و این به معنای تداوم تهدید برای ۱۳۴ اثر تاریخی دیگری است که در لیست سیاه تخریب قرار دارند.
- گسترش عملیات “طرد اقتصادی” آمریکا؛ تحریم خودروسازی، راه‌آهن و شبکه پنهان مالی رژیم ایران
- فلج شدن ناوگان اشباح جمهوری اسلامی در آب‌های آسیا؛ سرگردانی ده‌ها نفتکش و سقوط درآمد نفتی تهران به صفر
- نزدیک‌شدن دلار به مرز ۲۶۰ هزار تومان؛ تکرار الگوی برخورد امنیتی-قضایی در مواجهه با تکانه‌های ارزی
- دونالد ترامپ، در مصاحبه با مجله تایم: نابودی رژیم ایران پیام‌آور صلح است
- پایان ۲۳ سال حضور نظامی آمریکا در عراق؛ موازنه شکننده میان نفوذ تهران، اهرم‌های مالی واشنگتن و چالش‌های بغداد
