قفقاز جنوبی بار دیگر به کانون تحولات دیپلماتیک و ژئوپلیتیک اوراسیا تبدیل شده است. در جدیدترین تحرک غربیها در این منطقه، اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در جریان سفر به باکو از اختصاص یک بسته کمکی ۲۰۰ میلیون یورویی پرده برداشت؛ طرحی که با هدف تبدیل توافق صلح کاغذی به پروژههای عملی زیرساختی ارائه شده است.
این بسته مالی که بروکسل آن را «صلح از راه اتصال» مینامد، تلاش دارد مسیرهای ترانزیتی، انرژی و دیجیتال ارمنستان و جمهوری آذربایجان را توسعه دهد، اما همزمان این پهنه جغرافیایی را به میدان جدیدی برای رقابتهای راهبردی میان قدرتهای بزرگ و بازیگران منطقهای بدل ساخته است.
ابتکار «صلح از طریق اتصال»؛ پلی برای همگرایی یا میدان جدید رقابت
بر اساس گزارشهای منتشر شده در خبرگزاری رویترز، اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در تاریخ ۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۰ تیر ۱۴۰۵) به همراه مارتا کوس، کمیسر گسترش اتحادیه اروپا، وارد باکو شد تا گام جدیدی برای نفوذ بیشتر در قفقاز جنوبی بردارد. رئیس کمیسیون اروپا در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی مشترک با الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، اعلام کرد که این بسته ۲۰۰ میلیون یورویی که به صورت کمک بلاعوض و در چارچوب برنامه سرمایهگذاری «گلوبال گیتوی» ارائه میشود، توانایی فعالسازی بیش از ۲ میلیارد یورو سرمایهگذاری عمومی و خصوصی را در پروژههای اتصال منطقهای دارد.
به گزارش وبسایت رسمی بخش همسایگی و گسترش اتحادیه اروپا، این اتحادیه علاوه بر کمک فوق، یک بسته حمایتی فرعی ۲۰ میلیون یورویی را نیز برای کمک به جوامع محلی، عملیاتهای حساس مینروبی، ارتقای خدمات سلامت، مهارتآموزی و تقویت کسبوارهای کوچک در ارمنستان و جمهوری آذربایجان اختصاص داده است. از دیدگاه مقامات اتحادیه اروپا، این اقدامات گامی عملی برای بهبود کیفیت زندگی ساکنان مناطق مرزی و ایجاد صلح پایدار از طریق رفاه اقتصادی به شمار میرود.
کریدور صلح ترامپ؛ ردپای پررنگ واشنگتن در قفقاز
تلاشهای اخیر اتحادیه اروپا در واقع مکمل فرآیندی است که پیش از این با توافقهای تحت هدایت ایالات متحده آغاز شده بود. ریشه سیاسی و دیپلماتیک این بسته جدید به توافق بزرگ تاریخ ۸ اوت ۲۰۲۵ (۱۷ مرداد ۱۴۰۴) در واشنگتن بازمیگردد؛ جایی که الهام علیاف و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، با حضور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلامیه مشترکی را برای پیشبرد صلح امضا کردند.
به گزارش دفتر نخستوزیری ارمنستان، این اعلامیه بر احترام به تمامیت ارضی، عدم توسل به زور و گشایش پیوندهای ارتباطی تأکید دارد. این تفاهمنامه سپس در تاریخ ۱۴ ژانویه ۲۰۲۶ (۲۴ دی ۱۴۰۴) از طریق تشریح چارچوب اجرایی مشترک ارمنستان و آمریکا وارد فاز عملیاتی شد. این طرح تحت عنوان «کریدور صلح و شکوفایی بینالمللی ترامپ» با ایجاد بسترهای ترانزیتی چندوجهی، وظیفه اتصال زمینی آذربایجان به نخجوان را از مسیر خاک ارمنستان بر عهده دارد و در عین حال بر احترام به حاکمیت ملی ارمنستان پافشاری میکند.
موضع قاطع تهران؛ تأکید بر عدم تغییر مرزهای تاریخی
پیشرفت این پروژههای ترانزیتی در قفقاز جنوبی، با حساسیت شدید و مخالفتهای مستمر جمهوری اسلامی ایران همراه بوده است. تهران بارها اعلام کرده که هرگونه بازگشایی مسیرها تنها بر پایه احترام به حاکمیت ملی ارمنستان و تمامیت ارضی آن پذیرفتنی است و ایجاد «کریدور فراسرزمینی» که کنترل حاکمیتی ایروان را مخدوش کند، خط قرمز ایران محسوب میشود.
به گزارش رادیو آزادی، مهدی سبحانی، سفیر ایران در ارمنستان، در تاریخ ۶ فوریه ۲۰۲۵ (۱۸ بهمن ۱۴۰۳) به صراحت بیان کرد که ایران با گشایش راهها مخالف نیست، اما این روند باید به طور کامل تحت کنترل حاکمیتی ارمنستان انجام شود. از نگاه تهران، هرگونه تغییر در مرزهای ژئوپلیتیک یا تضعیف نقش ارمنستان در استان سیونیک، دسترسی زمینی و راهبردی ایران به ارمنستان و از آن طریق به گرجستان و اروپا را قطع یا آسیبپذیر میکند.
افول نفوذ مسکو و رویکرد جدید بروکسل در برابر فشارهای اقتصادی
روسیه که به طور سنتی داور نهایی معادلات قفقاز بود، در سالهای اخیر شاهد کاهش پیوسته نفوذ مستقیم خود بوده است. به گزارش خبرگزاری رویترز، نیروهای حافظ صلح روسی در تاریخ ۱۵ مه ۲۰۲۴ (۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۳) پایگاه نظامی خود در خوجالی قرهباغ را تعطیل کردند. این اتفاق پس از تصرف کامل قرهباغ توسط باکو در سپتامبر ۲۰۲۳ (شهریور/مهر ۱۴۰۲) و خروج جمعی ارامنه روی داد.
با متمایل شدن ارمنستان به سمت غرب، مسکو تلاش کرده است از اهرمهای اقتصادی برای مهار ایروان استفاده کند. رویترز در گزارشهای خود در تاریخ ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶ (۵ تیر ۱۴۰۵) اشاره کرده که سفر رئیس کمیسیون اروپا با هدف حمایت از ایروان در برابر فشارهای اقتصادی مسکو انجام شده است. همچنین کمیسیون اروپا در تاریخ ۴ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۴ خرداد ۱۴۰۵) با اشاره به محدودیتهای صادراتی اعمالشده بر کالاهای ارمنستان، این اقدام روسیه را نمونهای از رفتارهای فشارآور نامید که بروکسل مصمم به بیاثر کردن آنهاست.
ترکیه؛ موازنه میان قفقاز و بازارهای اروپایی
ترکیه به عنوان متحد نزدیک جمهوری آذربایجان، ضلع دیگر این پازل پیچیده است. آنکارا منافع راهبردی فراوانی در ایجاد کریدور ترانزیتی آذربایجان به نخجوان دارد، زیرا این مسیر میتواند ترکیه را از طریق خاک ارمنستان و قفقاز مستقیماً به دریای خزر و کشورهای آسیای مرکزی پیوند دهد. با این وجود، آنکارا همزمان در حال پیشبرد دیپلماسی نرم با ارمنستان است. به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، در تاریخ ۱۳ مه ۲۰۲۶ (۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵)، ترکیه محدودیتهای تجاری را که مانع دادوستد مستقیم با ارمنستان میشد، لغو کرد تا روند عادیسازی روابط را که از سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) آغاز شده بود، شتاب بخشد.
کریدور ترانسخزر؛ توسعه پلتفرم اتصال و غیبت تاریخی گرجستان
اتحادیه اروپا به دنبال پیوند زدن قفقاز جنوبی به آسیای مرکزی از طریق طرحهای بزرگ دریای سیاه است. کمیسیون اروپا در تاریخ ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶ (۲ تیر ۱۴۰۵) «پلتفرم دستور کار اتصال» را در بروکسل راهاندازی کرد؛ پلتفرمی که هدف آن هدایت تا سقف ۲ میلیارد یورو سرمایهگذاری برای زیرساختهای حملونقل است و پیشبینی میشود ظرف ۱۵ سال آینده حجم تجارت در این مسیر را ۵ برابر کند. با این حال، غیبت معنادار گرجستان در این پلتفرم، چالشهای همگرایی سیاسی در منطقه قفقاز را برجسته کرده و نشان میدهد سیاستهای داخلی بازیگران منطقهای تا چه حد میتواند در تحقق پروژههای راهبردی چندملیتی اختلال ایجاد کند.
بسته ۲۰۰ میلیون یورویی اتحادیه اروپا گواهی بر تلاش غرب برای به دست گرفتن ابتکار عمل در قفقاز جنوبی و کاهش وابستگی تجاری و راهبردی منطقه به روسیه است. با این حال، موفقیت این راهبرد در گرو حفظ کامل حاکمیت ملی ارمنستان بر مسیرهای عبوری، کاهش تنش با ایران و ممانعت از تبدیل این شاهراههای تجاری به ابزارهای جدید تقابل ژئوپلیتیک میان شرق و غرب خواهد بود.
