در حالی که تنشهای دیپلماتیک و اقتصادی میان تهران و واشنگتن وارد فاز تازهای شده است، دولت ایالات متحده با رونمایی از راهبردی موسوم به «عملیات طرد اقتصادی»، تلاشهای خود را برای انسداد کامل شریانهای مالی و تجاری ایران دوچندان کرده است. این رویکرد جدید که با محوریت وزارت خزانهداری و وزارت امور خارجه آمریکا دنبال میشود، نه تنها هدف مهار ایران را دنبال میکند، بلکه به طور مستقیم شرکای تجاری بزرگ تهران از جمله چین و روسیه و همچنین متحدان منطقهای واشنگتن مانند امارات متحده عربی و هند را تحت فشارهای بیسابقهای قرار داده است. با این حال، واکنشهای تند پکن و مسکو نشان میدهد که این «جنگ اقتصادی» با مقاومت جدی بلوک قدرتهای نوظهور روبرو شده و پرسشهای مهمی را درباره کارآمدی ابزار تحریم در نظام بینالملل فعلی برانگیخته است.
واکنش تند پکن؛ دفاع از حقوق مشروع تجاری
وزارت بازرگانی چین با لحنی تند و بیسابقه، اقدامات واشنگتن را «نادرست» خوانده و خواهان اصلاح فوری این رویهها شده است. سخنگوی این وزارتخانه در یک نشست خبری تاکید کرد که تحریمهای یکجانبه آمریکا به طور نامناسبی در مبادلات عادی اقتصادی میان کشورها مداخله کرده و امنیت جهانی انرژی و ثبات زنجیره تأمین را به مخاطره انداخته است.
چین که بزرگترین خریدار نفت ایران محسوب میشود، تحریمهای اعمالشده علیه شرکتها و اتباع خود به بهانه ارتباط با ایران را برنمیتابد. «لین جیان»، سخنگوی وزارت خارجه چین، با اشاره به اینکه همکاریهای پکن و تهران منطبق بر قوانین بینالمللی است، تصریح کرده که پکن قاطعانه از منافع خود در برابر فشارهای فراسرزمینی دفاع خواهد کرد. تحلیلگران رسانههای داخلی ایران از جمله «جماران»، این موضعگیری پکن را واکنشی به تلاش واشنگتن برای استفاده از پلتفرمهای چندجانبه نظیر گروه ۲۰ جهت اعمال فشار بر رقبا ارزیابی میکنند. پکن معتقد است واشنگتن تحت پوشش مفاهیمی چون «ظرفیت تولید مازاد»، در واقع به دنبال محدود کردن توسعه اقتصادی چین و اختلال در نظم تجاری جهانی است.
روسیه و رد «انحصارطلبی» ایالات متحده
در سوی دیگر، کرملین با صراحت درخواست واشنگتن برای «فاصله گرفتن» از ایران را رد کرده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در واکنش به اظهارات «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا، تاکید کرد که ایالات متحده در جایگاهی نیست که روابط بینالملل را در «انحصار» خود درآورد. پسکوف با اشاره به اینکه روسیه شرکا و دوستان خود را دارد، بر توسعه روابط راهبردی با تهران تاکید کرد.
این موضع روسیه نشاندهنده تغییر پارادایم در روابط بینالملل است؛ جایی که قدرتهای بزرگ دیگر حاضر نیستند داوری واشنگتن در تعیین «شرکای مجاز» را بپذیرند. از دیدگاه مسکو، تحریمهای فراسرزمینی نه تنها ابزاری برای تغییر رفتار سیاسی، بلکه سلاحی برای تضعیف حاکمیت ملی کشورهایی است که خارج از مدار نفوذ غرب حرکت میکنند.
عملیات طرد اقتصادی؛ فشار بر متحدان و همسایگان
گزارشهای منتشر شده در رسانههای داخلی ایران از جمله «خبرآنلاین»، ابعاد وسیعتری از فشار واشنگتن را فاش میکنند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، صراحتاً اعلام کرده است که «هوانوردی، حملونقل دریایی و داراییهای دیجیتال» هدفهای بعدی این کارزار هستند. در همین راستا، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید، در دیدارهای دیپلماتیک با مقامات ارشد امارات متحده عربی، خواستار بستن شریانهای مالی ایران شده است.
اقدام وزارت خزانهداری آمریکا در قطع دسترسی شعب اماراتی «بانک مصر» به سیستم دلاری به دلیل همکاری با ایران، نشاندهنده جدیت واشنگتن در اعمال هزینههای سنگین بر شرکای منطقهای ایران است. همچنین مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با ارسال یادداشتهای دیپلماتیک به سفارتخانههای این کشور، خواستار تعطیلی شعب بانکهای ملی و صادرات در سراسر جهان شده است. فشار بر هند در خصوص قراردادهای تجاریاش با ایران نیز بخشی از این پازل بزرگ است که نشان میدهد واشنگتن هیچ «استثنایی» را در این جنگ اقتصادی نمیپذیرد.
چالشهای منطقهای و آسیبپذیری عراق
در این میان، کشورهای همسایه ایران با چالشهای پیچیدهای روبرو هستند. دیدار «فواد حسین»، وزیر خارجه عراق با کاردار سفارت آمریکا در بغداد، بازتابدهنده نگرانیهای عمیق این کشور از پیامدهای جنگ اقتصادی است. اقتصاد عراق که به شدت به صادرات نفت وابسته است، در صورت مسدود شدن مسیرهای ترانزیتی نظیر تنگه هرمز یا تشدید تحریمها علیه شریک تجاری اصلیاش (ایران)، با بحران جدی روبرو خواهد شد. مقامات عراقی بر این باورند که ثبات این کشور مستقیماً با وضعیت اقتصادی و امنیتی منطقه گره خورده و فشارهای یکجانبه واشنگتن میتواند توازن داخلی عراق را برهم بزند.
غیبت افق پیروزی و سردرگمی استراتژیک
با وجود شدت گرفتن ابزارهای تنبیهی، بسیاری از کارشناسان بینالمللی که دیدگاههایشان در رسانههای داخلی ایران بازتاب یافته، نسبت به موفقیت این راهبرد تردید جدی دارند. «راس هریسون»، پژوهشگر ارشد اندیشکده خاورمیانه، بر این باور است که میان «وارد کردن خسارت اقتصادی» و «دستیابی به تغییر سیاسی مدنظر واشنگتن» تمایز بزرگی وجود دارد. او معتقد است واشنگتن دچار این توهم شده که با یک «پیچاندن دیگرِ پیچگوشتی»، ساختار سیاسی ایران تسلیم میشود؛ فرضیهای که در دهههای گذشته بارها با شکست مواجه شده است.
همچنین، برخی اساتید روابط بینالملل معتقدند که دونالد ترامپ به دنبال یک «پیروزی خیرهکننده» برای مصرف داخلی در آستانه انتخابات است، اما ابزار تحریم بسیار زمانبرتر از آن است که بتواند نتایج آنی و ملموس دیپلماتیک ایجاد کند. از سوی دیگر، به نظر میرسد این فشارهای خارجی نه تنها به فروپاشی منجر نشده، بلکه در مواردی به انسجام بیشتر میان ساختار قدرت و بخشی از بدنه جامعه در برابر «تهدید خارجی» کمک کرده است.
راهبرد جدید ایالات متحده تحت عنوان «طرد اقتصادی»، اگرچه فشار معیشتی و تجاری بر ایران را تشدید کرده، اما همزمان منجر به شکلگیری یک جبهه مقاومت اقتصادی با حضور چین و روسیه شده است. پافشاری پکن بر «حقوق مشروع» و تاکید مسکو بر «روابط دوستانه»، نشاندهنده تضعیف کارایی تحریمهای فراسرزمینی در جهانی است که به سمت چندقطبی شدن حرکت میکند.
بنبست فعلی نشان میدهد که واشنگتن در یک پارادوکس گرفتار شده است؛ از یک سو برای حفظ پرستیژ بینالمللی خود ناچار به تشدید فشارهاست و از سوی دیگر، با مخالفتهای گسترده داخلی (طبق نظرسنجیها ۶۳ درصد مردم آمریکا مخالف درگیریهای جدید هستند) و ایستادگی قدرتهای جهانی روبروست. در نهایت، آنچه در میدان نبرد دیپلماسی و اقتصاد در حال رخ دادن است، بیش از آنکه شبیه به یک پیروزی برای واشنگتن باشد، به یک «جنگ فرسایشی» بدون افق روشن شباهت دارد که ارکان نظم مستقر بینالمللی را به چالش میکشد. همانطور که مقامات ایرانی نیز اشاره کردهاند، استراتژی جدید تهران در مواجهه با این محاصره، احتمالاً بر پایه تقویت پیوندها با شرق و بهرهگیری از شکافهای موجود در جبهه متحدان غرب بنا خواهد شد.
- راهبرد «طرد اقتصادی» واشنگتن؛ تقابل چندجانبهگرایی پکن و مسکو با فشارهای فراسرزمینی آمریکا
- اظهارات ترامپ مبنی بر بازگشت جریان نفت به شرایط پیش از جنگ؛ هرمز در برزخِ روایت واشینگتن و گزارشهای میدانی
- آژانس بینالمللی انرژی اتمی: تهران باید اجازه بازگشت بازرسان بینالمللی را بدهد
- ترامپ: سوریه خود را جایگزین هرمز معرفی میکند؛ آیا بحران به «نعمت» تبدیل میشود؟
- با حمایت ایران و در سایه سکوت معترضان؛ «جبریل الحوثی» تنها نامزد جانشینی پدرش شد
