پایتخت ترکیه این روزها به کانون اصلی رایزنیهای دیپلماتیک و نظامی جهان تبدیل شده است. در جریان برگزاری سی و ششمین نشست سران سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در آنکارا، دیدار دو جانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، و رجب طیب اردوغان، همتای ترکیهای او، توجه تحلیلگران بینالمللی را به خود جلب کرد.
این گفتگوها در شرایطی انجام میشود که خاورمیانه به تازگی یک دوره تنش شدید نظامی میان تهران و واشنگتن را پشت سر گذاشته و اکنون در مرحله حساس تنشزدایی قرار دارد. در این میان، آنکارا تلاش میکند با تکیه بر موقعیت جغرافیایی و مرزهای مشترک خود با ایران، نقش میانجیگر راهبردی را ایفا کند و همزمان منافع دفاعی خود را در تعامل با غرب بازسازی نماید.
تغییر ادبیات واشنگتن؛ از جنگ همهجانبه تا خلع سلاح هستهای
رویکرد کاخ سفید به پرونده ایران طی ماههای گذشته دستخوش تغییرات کلامی و حقوقی شده است. بر اساس گزارشهای منتشر شده در رسانههای بینالمللی از جمله خبرگزاری رویترز، دونالد ترامپ در جریان دیدارهای خود در آنکارا ترجیح داد به جای واژه جنگ، از عبارتهای عملیات نظامی و خلع سلاح هستهای برای توصیف رویاروییهای اخیر استفاده کند. ناظران سیاسی معتقدند این تغییر ادبیات یک تاکتیک حقوقی برای عبور از موانع قانونی کنگره آمریکا و توجیه تداوم اقدامات بدون نیاز به مجوزهای رسمی جنگ است. رئیسجمهوری ایالات متحده با ابراز اطمینان از اینکه ترکیه به هیچ عنوان مایل به دستیابی ایران به سلاح هستهای نیست، نقش آنکارا را در پایان دادن به این درگیریها بسیار مؤثر دانست. با این حال، اختلافات در میان اعضای ناتو همچنان سنگینی میکند؛ به طوری که بر اساس گزارش روزنامه گاردین، ترامپ در جریان این نشست با لحنی انتقادی از بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا به دلیل حمایت ناکافی از اقدامات نظامی آمریکا علیه ایران گله کرد.
معامله تسلیحاتی بزرگ؛ لغو تحریمهای اس-۴۰۰ و بازگشت به پروژه اف-۳۵
یکی از بخشهای کلیدی گفتگوی دو رهبر که فراتر از پرونده ایران بود، به تعاملات نظامی دوجانبه اختصاص داشت. طبق گزارشهای اختصاصی خبرگزاری رویترز در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۶ تیر ۱۴۰۵)، ترامپ اعلام کرد واشنگتن در صدد برچیدن تحریمهای تحمیلشده بر ترکیه است. این تحریمها که در سال ۲۰۲۰ میلادی به دلیل خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ از روسیه اعمال شده بود، ترکیه را از پروژه پیشرفته ساخت و خرید جنگندههای اف-۳۵ محروم کرد. اکنون رئیسجمهوری ایالات متحده با توصیف ترکیه به عنوان یک شریک وفادار، از آمادگی کشورش برای بررسی مجدد فروش این جنگندههای رادارگریز سخن گفته است. اگرچه این تصمیم با مخالفت شدید لابیهای حامی اسرائیل و شخص بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل روبهرو شده که نگران مخدوش شدن برتری نظامی کیفی اسرائیل در منطقه هستند، اما به نظر میرسد واشنگتن برای جلب همکاری کامل آنکارا در مهار بحرانهای خاورمیانه، آماده پرداخت چنین بهایی است.
میانجیگری فعال؛ دیپلماسی گامبهگام هاکان فیدان
تلاشهای دیپلماتیک ترکیه برای حل بحران هستهای ایران، پیشینهای ملموس در ماههای گذشته دارد. خبرگزاریهای منطقهای در تاریخ ۲۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۸ بهمن ۱۴۰۴) گزارش دادند که هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در پیشنهادی از ایالات متحده خواسته بود تا اختلافات خود با ایران را نه به صورت یک بسته کلی، بلکه به شکل تکبهتک و مرحلهای حلوفصل کند. فیدان استدلال کرده بود این رویکرد مانع از ایجاد احساس حقارت در میان دیپلماتهای ایرانی شده و مسیر مذاکره را باز نگاه میدارد. وی همچنین در مصاحبهای با روزنامه فایننشال تایمز در ۱۲ فوریه ۲۰۲۶ (۲۳ بهمن ۱۴۰۴) اشاره کرده بود که نشانههایی از انعطاف متقابل دیده میشود؛ به گونهای که واشنگتن آماده پذیرش سطح مشخصی از غنیسازی تحت نظارتهای دقیق است و تهران نیز محدودیتهای فنی را برای رسیدن به توافق درک میکند. با این حال، فیدان هشدار داده است که گنجاندن مسائل موشکی در این مذاکرات میتواند به درگیریهای جدید منجر شود.
موضعگیری تند آنکارا علیه تلآویو و هشدارهای منطقهای
ترکیه در عین حفظ کانالهای دیپلماتیک با غرب، مواضع سرسختانهای در قبال اقدامات اسرائیل اتخاذ کرده است. بر اساس اخبار منتشر شده در خبرگزاری رویترز، رجب طیب اردوغان در تاریخ ۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۳ تیر ۱۴۰۵) در استانبول و در حاشیه دیدار با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، اعلام کرد هیچ راهکار پایداری در خاورمیانه بدون مشارکت فعال کشورهای منطقه شکل نخواهد گرفت. او با متهم کردن دولت اسرائیل به تلاش برای کشاندن منطقه به بوی باروت و خون، هشدار داد تلآویو نباید اجازه یابد تفاهمهای به دست آمده میان تهران و واشنگتن را نابود کند. این موضع نشاندهنده هراس آنکارا از فروپاشی تفاهمها میان ایران و آمریکا به دلیل خرابکاریهای احتمالی است. هاکان فیدان نیز در بیانیههای خود به رسانههای ترکیه تاکید کرد برخی جریانها در تلآویو همواره در کمین هستند تا هرگونه توافق و مسیر صلحآمیز در منطقه را به چالش بکشند.
پیشینه تاریخی و موازنه راهبردی در مرزهای کهن
روابط ایران و ترکیه ریشههایی چندصدساله دارد که آمیزهای از رقابت ژئوپلیتیک و همزیستی مسالمتآمیز است. بر اساس پژوهشهای تاریخی منتشر شده در پلتفرم آکادمیک اوپنادیشن، خطوط مرزی معاصر میان دو کشور حاصل پیمان تاریخی قصرشیرین یا همان زهاب در سال ۱۶۳۹ میلادی است که پس از دههها جنگ میان امپراتوریهای صفوی و عثمانی به امضا رسید. این مرز طولانی نشان میدهد دو قدرت منطقهای همواره علیرغم اختلافات مذهبی و رقابتهای راهبردی، بر سر حفظ ثبات مرزی به توافق رسیدهاند. در شرایط معاصر نیز، اگرچه آنکارا و تهران در پروندههایی نظیر بحران سوریه دیدگاههای متفاوتی دارند، اما در موضوعاتی چون تجارت انرژی، امنیت مرزها و مخالفت با استقلالطلبی گروههای مسلح کردی منافع مشترکی را دنبال میکنند. سخنان دونالد ترامپ در آنکارا نشان داد که امنیت در همسایگی شرقی ترکیه، به طور مستقیم با محاسبات ناتو گره خورده است و بازیگری هوشمندانه آنکارا در این پرونده، میتواند وزن ژئوپلیتیک آن را در خاورمیانه به شدت افزایش دهد.
