حدود نه ماه پس از آغاز درگیری نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران در نهم اسفند ۱۴۰۴ و ناکامی سریع «تفاهمنامه اسلامآباد» در خردادماه امسال، تحولات این جنگ فرسایشی به نقطه عطفی حساس رسیده است. مواضع تازه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مبنی بر نداشتن عجله برای ازسرگیری حملات گسترده و موکول کردن تصمیمگیری به آغاز سال میلادی آینده، همزمان با رأیگیری سرنوشتساز سنای آمریکا بر سر اختیارات جنگی، لابیگری فشرده اسرائیل برای اقدام فوری و تحرکات دیپلماتیک قطر و آلمان در برلین، نشان میدهد که تقویم سیاسی واشینگتن در ماه ژانویه به یکی از متغیرهای تعیینکننده آینده جنگ تبدیل شده است.

گرهخوردن سرنوشت جنگ با کنگره جدید و صورتحساب ۴۸ میلیارد دلاری
دونالد ترامپ روز پنجشنبه ۲۸ آبان در سه گفتوگوی جداگانه با خبرگزاری رویترز، خبرنگار اکسیوس و شبکه فاکسنیوز تأکید کرد که برای تصمیمگیری درباره انجام حملات جدید علیه ایران «وقت دارد» و تا آغاز سال جدید میلادی صبر خواهد کرد. این موضعگیری درست در روزی مطرح شد که سنای آمریکا با رأیی شکننده (۵۱ مخالف در برابر ۴۸ موافق)، قطعنامهای را رد کرد که خواستار توقف عملیات نظامی علیه ایران در صورت نداشتن مجوز کنگره بود.
این قطعنامه که پیشتر در ماه سپتامبر در مجلس نمایندگان به تصویب رسیده بود، نخستین آزمون تقنینی پس از شکست گسترده جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای سوم نوامبر به شمار میرفت؛ انتخاباتی که در آن دموکراتها توانستند اکثریت هر دو مجلس کنگره را به دست آورند. با این حال، در سنای فعلی که تا ژانویه ترکیب پیشین خود را حفظ کرده است، تنها سه سناتور جمهوریخواه (سوزان کالینز، لیزا مورکوفسکی و رند پال) به صف دموکراتها پیوستند و در مقابل، جان فترمن سناتور دموکرات پنسیلوانیا به نفع تداوم اختیارات کاخ سفید رأی داد.
دموکراتها که از زمان آغاز جنگ در اسفند پارسال بارها کوشیدهاند اختیارات جنگی رئیسجمهور را محدود کنند، از ژانویه اهرمهای قانونی و بودجهای بسیار قویتری در اختیار خواهند داشت
با آغاز به کار ترکیب جدید کنگره در ماه ژانویه، توازن قوا در واشینگتن به زیان سیاست جنگی دولت تغییر خواهد کرد. دموکراتها که از زمان آغاز جنگ در اسفند پارسال بارها کوشیدهاند اختیارات جنگی رئیسجمهور را محدود کنند، از ژانویه اهرمهای قانونی و بودجهای بسیار قویتری در اختیار خواهند داشت. همین واقعیت سیاسی میتواند انگیزه دوگانهای ایجاد کند: یا فشار بر کاخ سفید برای تن دادن به راهحل دیپلماتیک پیش از تقابل با کنگره جدید، یا افزایش وسوسه جناحهای تندرو برای انجام عملیات نظامی پیش از تغییر آرایش قوه مقننه.
فشار اقتصادی و انتخاباتی این درگیری نیز بر محاسبات دولت سایه افکنده است. هم ترامپ و هم معاونش جیدی ونس اذعان کردهاند که نارضایتی رأیدهندگان از جنگ و تبعات تورمی آن بر قیمت سوخت و کالاها، از عوامل شکست سوم نوامبر بود. ترامپ حتی از ونس خواسته است به جای پیگیری دیپلماسی ایران، بر مسائل داخلی آمریکا تمرکز کند. همزمان، آرتور میلر، رئیس دفتر بودجه پنتاگون، در روز رأیگیری سنا فاش کرد که هزینه جنگ با ایران تا ۱۳ نوامبر از ۴۸ میلیارد دلار فراتر رفته است؛ رقمی که تنها شامل مهمات، جایگزینی تجهیزات و عملیات است و خسارتهای وارده به پایگاههای آمریکا را در بر نمیگیرد.
به گزارش اکسیوس، دولت آمریکا از پنتاگون و نهادهای اطلاعاتی خواسته پیامدهای حمله به تأسیسات مشکوک هستهای از جمله «کوه کلنگ گزلا»، پلها، نیروگاهها و مقامهای نظامی و غیرنظامی ایران را ارزیابی کنند، اما دغدغه اصلی واشینگتن آن است که آیا میتوان مانع از حمله تلافیجویانه گسترده ایران به تأسیسات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس شد یا خیر
با وجود این، کاخ سفید گزینه نظامی را کنار نگذاشته است. به گزارش اکسیوس، دولت آمریکا از پنتاگون و نهادهای اطلاعاتی خواسته پیامدهای حمله به تأسیسات مشکوک هستهای از جمله «کوه کلنگ گزلا»، پلها، نیروگاهها و مقامهای نظامی و غیرنظامی ایران را ارزیابی کنند، اما دغدغه اصلی واشینگتن آن است که آیا میتوان مانع از حمله تلافیجویانه گسترده ایران به تأسیسات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس شد یا خیر. در شرایطی که مارکو روبیو وزیر خارجه و برخی رهبران عربی از کارایی محاصره دریایی و تحریمها سخن میگویند، به نظر میرسد ترامپ دستکم تا آغاز سال نو بر فرسایش اقتصادی تهران تکیه کرده است.

فشار تلآویو و جدال روایتها بر سر تسلیحات غیرمتعارف
در سوی دیگر، گزارشهای والاستریت ژورنال، نیویورکتایمز و اکسیوس نشان میدهد که تلآویو با جدول زمانی محتاطانه کاخ سفید همنظر نیست. اگرچه سخنگوی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر موقت اسرائیل، فشار بر ترامپ را تکذیب کرده، اما والاستریت ژورنال گزارش داده که رومن گوفمن، رئیس موساد، هفته گذشته در واشینگتن و در دیدار با جان رتکلیف رئیس سیا، با استناد به اطلاعات تازه درباره برنامه هستهای و بازسازی توان موشکی و پهپادی ایران، خواستار اجرای یک کارزار هوایی مشترک چندروزه شده است.
همزمان با این تحرکات، ترامپ در مصاحبه با فاکسنیوز ضمن «اتلاف وقت» خواندن تفاهمنامه اسلامآباد، مدعی شد نشانههایی از تلاش ایران برای توسعه تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک وجود دارد؛ ادعایی که سندی برای آن ارائه نشد. تفاهمنامه اسلامآباد که ۲۸ خرداد با میانجیگری پاکستان امضا شده بود، کمتر از سه هفته بعد در پی حمله به سه کشتی در تنگه هرمز و واکنش نظامی آمریکا عملاً فروپاشید.
تهران به ادعای جدید رئیسجمهور آمریکا واکنشی تند نشان داد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در شبکه ایکس اظهارات ترامپ را به سخنرانی جنجالی کالین پاول در شورای امنیت در سال ۲۰۰۳ پیش از اشغال عراق تشبیه کرد و آن را تکرار «سناریوی فریبکارانه» و «شکستهای اطلاعاتی» خواند. از منظر تحلیلی، تغییر کانون اتهامات واشینگتن از پرونده هستهای به تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک، هم تلاشی برای بسیج افکار عمومی در صورت تشدید جنگ ارزیابی میشود و هم نشاندهنده بیاعتمادی ساختاری است که پس از شکست توافق خردادماه عمیقتر شده است.

دکترین «جغرافیای جدید» تهران و دیپلماسی بحران در برلین
در داخل ایران، مقامهای سیاسی و نظامی بر دو خط موازی تأکید دارند: از یک سو، رفع محاصره دریایی بنادر و لغو تحریمها را شرط آغاز هرگونه گفتوگو میدانند و بر حفظ برنامه هستهای اصرار میورزند؛ و از سوی دیگر، با اتکا به تهدید نامتقارن در تنگه هرمز و حمله به شناورهای تجاری، میکوشند هزینه هر عملیات جدیدی را بالا ببرند. علی بلالی، مشاور عالی فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران، با رد محدودیت در توان موشکی ایران در «جغرافیای جدید»، اخبار متناقض درباره تحولات منطقه را «جنگ روانی» توصیف کرده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز هشدار داده که جنگ تازه مرزهای درگیری را از منطقه فراتر خواهد برد. با این حال، استراتژی گسترش تهدید به آبراهها و کشورهای پیرامونی، ضمن تشدید فشار متقابل محاصره دریایی بر اقتصاد ایران، روابط تهران با همسایگان میانجی را نیز آسیبپذیرتر میسازد.
در میانه این بنبست نظامی، چشمها به دیپلماسی اروپا و خلیج فارس دوخته شده است. سفر رسمی شیخ تمیم بنحمد آلثانی، امیر قطر، به برلین در روز جمعه ۲۹ آبان و دیدار او با فرانکوالتر اشتاینمایر رئیسجمهور و فریدریش مرتس صدراعظم آلمان، تلاشی تازه برای مهار بحران است. قطر با آنکه در درگیریهای پیشین خود هدف حملات ایران قرار گرفته بود، همچنان کانال اصلی میانجیگری منطقهای باقی مانده است و آلمان نیز که پس از جنگ اوکراین به شراکت با دوحه در حوزههای انرژی، اقتصاد و دفاع تکیه کرده، منافع مستقیمی در جلوگیری از التهاب مجدد خلیج فارس دارد.
در نهایت، تقارن ضربالاجل اعلامشده از سوی ترامپ با آغاز به کار کنگره جدید آمریکا در ژانویه، هفتههای پیش رو را به فرصتی باریک برای دیپلماسی دوحه و برلین تبدیل کرده است؛ فرصتی که موفقیت آن به توانایی میانجیها در ترسیم چارچوبی برای رفع همزمان نگرانیهای امنیتی و اقتصادی بستگی دارد، پیش از آنکه فشارهای تلآویو یا محاسبات میدانی تهران، منطقه را وارد دور تازهای از تقابل کند.
- تقویم سرنوشتساز ژانویه؛ تقابل کاخ سفید و کنگره جدید، فشار تلآویو و دیپلماسی دوحه در سایه تهدیدهای تهران
- زمستان ۱۴۰۵ زیر سایه کسری ۴۰۰ میلیون مترمکعبی گاز؛ تلاقی بحران ساختاری و آسیبهای جنگی در شبکه انرژی ایران
- تداوم فشارهای حقوق بشری بر تهران در سایه صدور احکام سنگین قضایی و تحولات میدانی اجرای مجازاتها در ایران
- افزایش احتمال موج جدید حملات سهمگین آمریکا به رژیم ایران؛ تشدید درگیریها در خلیج فارس و بنبست کامل مذاکرات
- آزمون جرفالصخر؛ عقبنشینی تاکتیکی یا بازآرایی موازنه قدرت در عراق؟
