روابط جمهوری اسلامی ایران و نظام بینالملل با عبور از مجراهای فنی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بار دیگر به نقطه کانونی بحران در بالاترین مرجع امنیت جهانی رسیده است. نشست پنجشنبه ۱۹ شهریورماه شورای امنیت سازمان ملل متحد نشان داد که مناقشه هستهای ایران نهتنها از مرحله دیپلماسی کنترلشده برجامی فاصله گرفته، بلکه وارد فاز بازفعالسازی سازوکارهای قهری پیش از سال ۲۰۱۵ شده است. تصویب بررسی آغاز به کار مجدد «کمیته تحریمهای قطعنامه ۱۷۳۷» با وجود مخالفت صریح دو عضو دائم شورا (روسیه و چین)، نشانه بارزی از تغییر موازنه و بازگشت پرونده تهران به ذیل تدابیر تنبیهی الزامآور است؛ تحولی که بلافاصله با هشدار تند مقامهای ارشد جمهوری اسلامی مبنی بر احتمال خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) پاسخ داده شد.
شکاف ساختاری در شورای امنیت: نبرد تفاسیر حقوقی و امنیتی
آغاز بحث پیرامون احیای کمیته تحریمها با ۱۱ رأی موافق، نشاندهنده بنبست کامل در چارچوبهای پیشین حل اختلاف است. قطعنامه ۱۷۳۷ که دو دهه پیش مبنای تدوین رژیم تحریمهای جامع علیه برنامههای موشکی و هستهای ایران شد، کمیتهای ناظر را موظف به ارائه گزارشهای دورهای سهماهه کرده بود؛ ساختاری که پس از توافق برجام و صدور قطعنامه ۲۲۳۱ به محاق تعلیق رفت. اکنون با ادعای سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) مبنی بر فعالسازی مکانیسم ماشه در سال گذشته، شورای امنیت در یک گسست حقوقی بنیادین گرفتار شده است.
تروئیکای اروپایی و واشنگتن بر قطعیت بازگشت قطعنامههای پیشین تأکید میورزند
نماینده بریتانیا، تعهد شورای امنیت به دریافت گزارشهای ۹۰ روزه را گریزناپذیر خواند
نماینده ایالات متحده: شورای امنیت یک سال پیش تصمیم به اعمال مجدد ۶ قطعنامه تحریمی علیه ایران گرفته است و این روند روندی قانونی و بازگشتناپذیر محسوب میشود
در یک سو، تروئیکای اروپایی و واشنگتن قرار دارند که بر قطعیت بازگشت قطعنامههای پیشین تأکید میورزند. سارا مکینتاش، نماینده بریتانیا، تعهد شورای امنیت به دریافت گزارشهای ۹۰ روزه را گریزناپذیر خواند و نماینده ایالات متحده نیز در حمایت از این موضع، اظهار کرد که شورای امنیت یک سال پیش تصمیم به اعمال مجدد ۶ قطعنامه تحریمی علیه ایران گرفته است و این روند روندی قانونی و بازگشتناپذیر محسوب میشود. در همین راستا، ژروم بونافون، سفیر فرانسه، جنبههای فنی این تنش را برجسته کرد و با اشاره به توقف دسترسیهای نظارتی بازرسان آژانس، خاطرنشان ساخت که انباشت بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد، فاقد هرگونه توجیه صلحآمیز و غیرنظامی است.
آنا اوستیگنییِوا، نماینده فدراسیون روسیه، با استناد به پایان دوره دهساله قطعنامه ۲۲۳۱، تأکید کرد که بستر حقوقی برای احیای کمیته تحریمها وجود ندارد.
سون لی، نماینده پکن، خروج یکجانبه آمریکا از توافق هستهای، حملات نظامی رخداده همزمان با مذاکرات، و تداوم سیاست فشار حداکثری را عامل از کنترل خارجشدن اوضاع خاورمیانه دانست
در سوی مقابل، مسکو و پکن خطمشی متفاوتی را در پیش گرفتهاند و مشروعیت بازگشت تحریمها را زیر سؤال میبرند. آنا اوستیگنییِوا، نماینده فدراسیون روسیه، با استناد به پایان دوره دهساله قطعنامه ۲۲۳۱، تأکید کرد که بستر حقوقی برای احیای کمیته تحریمها وجود ندارد. واسیلی نبنزیا، سفیر دائم روسیه نیز تصریح کرد که مسکو اجازه نخواهد داد تصمیمی در جهت مشروعیتبخشی به اجرای مکانیسم ماشه به تصویب برسد. چین نیز ریشه بحران جاری را فراتر از مباحث فنی آژانس ارزیابی کرد؛ سون لی، نماینده پکن، خروج یکجانبه آمریکا از توافق هستهای، حملات نظامی رخداده همزمان با مذاکرات، و تداوم سیاست فشار حداکثری را عامل از کنترل خارجشدن اوضاع خاورمیانه دانست. با این حال، رأی مثبت ۱۱ عضو به بازگشایی پرونده تحریمها اثبات کرد که محور غرب توانسته است با وجود مخالفت اعضای شرقی، نخستین گام اداری را برای احیای فشار چندجانبه بردارد.
واکنش تهران: تشدید لحن بازدارندگی و استفاده از کارت «انپیتی»
در داخل ایران، تصمیم شورای حکام در ارجاع پرونده به شورای امنیت – که با ۲۳ رأی موافق تصویب شد – و تحرکات بعدی در نیویورک، واکنشهای شدیدی را برانگیخته است. برجستهترین موضعگیری از سوی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اتخاذ شد. رضایی قطعنامه صادرشده را «ضدایرانی، غیرقانونی، فاقد مبنای فنی، سیاسی و غیرقابلقبول» توصیف کرد. اما نکته کلیدی اظهارات وی، تهدید تلویحی به بازنگری در دکترین پایبندی تهران به پیمانهای بینالمللی بود؛ جایی که تصریح کرد اقدامات سیاسی و تنشزای آژانس «کشورها را به سمت خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سوق خواهد داد».
این هشدار، حامل پیامی راهبردی به طرفهای غربی است؛ تهران در صورت بازگشت کامل ساختار تحریمهای بینالمللی، ممکن است اساسیترین اهرم کنترلی جامعه جهانی بر برنامه هستهای خود، یعنی عضویت در NPT را به چالش بکشد. این سطح از تقابل پیشتر تنها در ادبیات برخی رسانهها یا نمایندگان رادیکالتر مجلس دیده میشد، اما ورود آن به موضعگیری رسمی دبیر شورای عالی امنیت ملی، از احتمال تغییر موازنه استراتژیک در تصمیمگیریهای کلان حکایت دارد.
همزمان، رضا نجفی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، موضع سرسختانه تهران در خصوص مناطق خاص و تأسیسات جنجالی را به نمایش گذاشت. نجفی در پاسخ به پرسشها پیرامون مجموعه موسوم به «کوه کلنگ»، با تأکید بر پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز، صراحتاً اعلام کرد که «این موضوع ارتباطی به آژانس ندارد». منابع رسمی در داخل ایران دلیل تعلیق یا دشواری در تضمین امنیت بازرسان آژانس را شرایط جنگی و تهدیدهای مداوم به حمله نظامی علیه زیرساختهای هستهای کشور عنوان کردهاند؛ رویکردی که نشان میدهد تهران پیوند امنیتی پرونده هستهای را بر جنبههای صرفاً پادمانی آن اولویت بخشیده است.
بنبست راهبردی؛ پیامدها و افق پیشرو
تحلیل چینش مهرهها در صفحه شطرنج کنونی نشان میدهد که سازوکارهای دیپلماتیک پیشین از کارایی تهی شدهاند. استدلال کشورهای غربی مبنی بر نقض تعهدات پادمانی و غنیسازی ۶۰ درصدی بدون توجیه غیرنظامی، با مقاومت تهران که اقدامات خود را پاسخی به خروج طرفهای مقابل و تهدیدهای مستقیم نظامی میداند، به یک بنبست ساختاری منجر شده است.
در این میان، شکاف میان اعضای دائم شورای امنیت عملاً نظارت جمعی سازمان ملل را فلج کرده است. بیانیههای محتاطانه کشورهایی چون پاکستان، سومالی و بحرین که خواستار «رویکردی متعادل و ازسرگیری گفتوگو» شدند، بیانگر نگرانی فزاینده جنوب جهانی از تبعات یک تصادم نظامی یا فروپاشی کامل رژیم منع اشاعه در منطقه است.
سیاست تهدید به خروج از NPT از سوی مقامات تهران، هرچند به عنوان اهرمی برای متوقفکردن ماشین تحریمها به کار گرفته شده، اما همزمان میتواند فضای اجماعسازی علیه ایران را در نهادهای بینالمللی تقویت کند. در صورت احیای نهایی کمیته تحریمهای ۱۷۳۷ و تثبیت مکانیسم ماشه، ایران بار دیگر ذیل قطعنامههای فصل هفتمی قرار خواهد گرفت؛ تحولی که اثرات مستقیم اقتصادی و ژئوپلیتیکی گستردهای بر مناسبات داخلی و خارجی کشور بر جای خواهد گذاشت.
در نهایت، پرونده هستهای ایران وارد بحرانیترین نقطه در طول دو دهه گذشته شده است؛ جایی که فضای بینابینی برای «تداوم ابهام سازنده» از میان رفته و انتخابها میان احیای کامل نظام تحریمهای پیشین از یک سو، و احتمال خروج ایران از بنیادهای نظارتی بینالمللی از سوی دیگر، محدود شده است.
- بازگشت سایه فصل هفتم منشور ملل متحد؛ صفآرایی در نیویورک و هشدار تهران پیرامون خروج از انپیتی
- عزم راسخ اسلامآباد در همگامی با ریاض و مقابله با تهدیدهای حوثیها
- دلار در آستانه ورود به کانال ۲۴۰ هزار تومانی؛ رکوردشکنی همزمان در بازار طلا و سکه
- نبرد در آستانه بابالمندب؛ تکیه ترامپ بر «حمایت مشورتی» به جای مداخله مستقیم
- عملیات ضدجاسوسی در پایتخت بریتانیا؛ پرونده تازه لندن علیه شبکه اطلاعاتی ایران
