با پایان یافتن مهلت ۶۰ روزه تفاهم‌نامه موسوم به «اسلام‌آباد» و عدم دستیابی به نتایج ملموس در بازگشایی تنگه هرمز، فضای سیاسی و نظامی میان ایران و ایالات متحده وارد فاز جدیدی از تنش شده است. گزارش‌های اخیر نشان‌دهنده یک تغییر جهت بنیادین در دکترین نظامی ایران است؛ تغییری که از رویکرد «صبر راهبردی» و «دفاعی» به سمت وضعیت «تهاجمی» متمایل شده است. در حالی که فشارهای اقتصادی ناشی از محاصره دریایی بنادر ایران به سطحی کم‌سابقه رسیده، تهران اکنون با تهدید به انجام حملات «دقیق و به‌موقع»، در صدد شکستن بن‌بست اقتصادی است که بقای سیاسی و اجتماعی کشور را هدف قرار داده است.
اولتیماتوم تهران: تغییر دکترین از دفاع به تهاجم
خبرگزاری رویترز در گزارشی به نقل از یک مقام ارشد ایرانی که نخواست نامش فاش شود، پرده از استراتژی جدید تهران برداشته است. بر اساس این گزارش، ایران به میانجی‌گران منطقه‌ای اطلاع داده است که اگر واشینگتن ظرف چند هفته آینده تعهدات خود در قبال تفاهم‌نامه موقت صلح را اجرا نکند، تهران برای «شکستن محاصره دریایی» دست به اقدام نظامی خواهد زد.
این مقام ایرانی تصریح کرده است که اعتماد تهران به اثربخشی دیپلماسی با واشینگتن به پایین‌ترین سطح خود رسیده و مقامات تصمیم‌گیر در ایران به این نتیجه رسیده‌اند که ایالات متحده در موضوع آتش‌بس جدی نیست. بر این اساس، سیاست ایران از حالت تدافعی به «کاملاً تهاجمی» تغییر یافته است. این تغییر رویکرد به معنای آمادگی برای تشدید تنش‌ها نه تنها در تنگه هرمز، بلکه در سایر مناطق استراتژیک منطقه است.
تنگه هرمز: شاهرگی در وضعیت انقباض
داده‌های آماری نشان‌دهنده فلج شدن تدریجی تردد دریایی در یکی از حیاتی‌ترین آبراه‌های جهان است. بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی نفتکش‌ها (کپلر)، عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز به شکل چشمگیری کاهش یافته است. در حالی که در بازه زمانی مشابه در هفته گذشته ۳۱ کشتی از این تنگه عبور کرده بودند، در روزهای اخیر این رقم به نزدیک صفر رسیده است.
این انسداد تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه ریشه در بن‌بست سیاسی دارد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، صراحتاً اعلام کرده است که بازگشایی تنگه هرمز منوط به بازگشت کامل ایالات متحده به توافقات پیشین است. همزمان، یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران، با تأکید بر اینکه «ترتیبات حاکم بر تنگه هرمز به پیش از جنگ باز نخواهد گشت»، کلید بازگشایی این آبراه را اجرای کامل معاهده اسلام‌آباد از سوی آمریکا دانسته است. این موضع‌گیری‌ها نشان می‌دهد که تهران از تنگه هرمز به عنوان اصلی‌ترین اهرم فشار خود برای مقابله با محاصره اقتصادی استفاده می‌کند.
هراس از فروپاشی اقتصادی و ضرورت «تصمیم‌های دشوار»
تحلیل وضعیت داخلی ایران نشان‌دهنده عمق بحرانی است که محرک اصلی تغییر رفتار نظامی تهران محسوب می‌شود. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، پیش از این به صراحت از دشواری اداره کشور در سایه محدودیت منابع مالی سخن گفته بود. گزارش‌های داخلی و دیدگاه‌های کارشناسان اقتصادی در ایران هشدار می‌دهند که فشارهای کنونی، حتی از دوران جنگ هشت‌ساله با عراق نیز فراتر رفته است.
کاهش شدید صادرات نفت و محاصره بنادر، ایران را در وضعیتی قرار داده که برخی تحلیلگران آن را «آستانه فروپاشی اقتصادی» توصیف می‌کنند. در چنین شرایطی، تهدید به حمله نظامی برای شکستن محاصره، نه صرفاً یک مانور قدرت، بلکه از دیدگاه تهران یک ضرورت برای بقا تلقی می‌شود. اصطلاح «تصمیم‌های دشوار» که مقام ایرانی در گفتگو با رویترز به کار برده، بازتاب‌دهنده همین وضعیت اضطراری است.
واکنش واشینگتن: اولویت معیشت بر سیاست
در جبهه مقابل، ایالات متحده سیگنال‌های متناقضی ارسال می‌کند. از یک سو، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از برنامه برای اعمال «انزوای اقتصادی بی‌سابقه» علیه ایران خبر می‌دهد و از سوی دیگر، دونالد ترامپ بر هدف همیشگی خود یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای تأکید می‌ورزد.
با این حال، اظهارات جی‌دی ونس، معاون ترامپ، ابعاد جدیدی از استراتژی آمریکا را روشن می‌کند. ونس صراحتاً اعلام کرده که اولویت اول واشینگتن در درگیری با ایران، «ارزان نگه داشتن قیمت بنزین» برای مصرف‌کنندگان آمریکایی است و موضوع هسته‌ای در اولویت دوم قرار دارد. این رویکرد نشان می‌دهد که دولت آمریکا به شدت نگران پیامدهای اقتصادی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز و جهش قیمت انرژی در بازارهای جهانی است.
در همین حال، سنتکام (فرماندهی مرکزی آمریکا) با اعلام تغییر مسیر ۶۴ کشتی تجاری و بازرسی کشتی‌ها در چارچوب محاصره دریایی، بر جدیت واشینگتن در تداوم فشار فیزیکی بر صادرات و واردات ایران تأکید کرده است. جایگزینی ناو هواپیمابر «جورج واشینگتن» به جای «آبراهام لینکلن» نیز نشان‌دهنده آمادگی لجستیکی آمریکا برای یک استقرار طولانی‌مدت در منطقه است.
دیپلماسی در سایه تهدید: نقش چین، ترکیه و عمان
با وجود بن‌بست میان تهران و واشینگتن، فعالیت‌های دیپلماتیک در سطوح دیگر ادامه دارد. سفر کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌المللی وزارت خارجه ایران به پکن و دیدار با مقامات چینی، نشان‌دهنده تلاش تهران برای جلب حمایت متحدان راهبردی خود در این بحران است. غریب‌آبادی امنیت تنگه هرمز را محور اصلی گفتگوهای خود با مقامات چینی عنوان کرده است؛ امری که نشان می‌دهد ایران به دنبال ایجاد یک جبهه دیپلماتیک برای مقابله با فشارهای یک‌جانبه آمریکا است.
از سوی دیگر، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در تماس با همتای ایرانی خود تلاش کرده است تا روزنه‌ای برای ادامه آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز بیابد. عمان نیز که همواره نقش میانجی را ایفا کرده، اکنون در سیبل تهدیدات ترامپ قرار گرفته است. تهدید ترامپ به بمباران عمان در صورت «سد راه شدن» آمریکا، نشان‌دهنده فشار واشینگتن بر مسقط برای همسویی با سیاست‌های محاصره دریایی ایران است.
تلاقی بحران‌ها
ایران در حال حاضر در نقطه تلاقی یک بحران اقتصادی خردکننده و یک ضرورت راهبردی نظامی قرار دارد. تغییر سیاست از دفاعی به تهاجمی، واکنشی مستقیم به ناکارآمدی مسیرهای دیپلماتیک و تداوم محاصره‌ای است که شریان‌های حیاتی اقتصاد کشور را مسدود کرده است.
در مقابل، ایالات متحده با وجود پافشاری بر انزوای ایران، به شدت نسبت به ثبات قیمت انرژی و تبعات عبور تنش از کنترل نگران است. تضاد میان «ضرورت اقتصادی ایران برای شکستن محاصره» و «نیاز آمریکا به ثبات بازار نفت»، تنگه هرمز را به انبار باروتی تبدیل کرده که تنها جرقه‌ای با انفجار فاصله دارد. روزهای آینده و نحوه واکنش واشینگتن به اولتیماتوم تهران، تعیین خواهد کرد که آیا منطقه به سمت یک درگیری نظامی گسترده پیش خواهد رفت یا دیپلماسی در آخرین لحظات راهی برای بازگشایی آبراه‌های مسدود خواهد یافت. آنچه مشخص است، وضعیت کنونی «پایداری ناپذیر» است و هر دو طرف برای «تصمیم‌های دشوار» آماده می‌شوند.
- جهش ۸۰ درصدی قیمت لوازم خانگی و رکود فراگیر بازار ایران
- هشدار سازمان ملل درباره بازداشت زنان در افغانستان
- سقوط تاریخی تراز دریای خزر به کمترین حد در ۵۰۰ سال گذشته؛ انفعال تهران در برابر بحران زیست‌محیطی شمال
- از هرمز تا باب‌المندب؛ عقب‌نشینی نفوذ ایران و احتمال ورود سوریه به پرونده یمن
- حفظ توان موشکی رژیم ایران در سایه وقفه حملات آمریکا؛ تهدید جنگ نامتقارن و باج‌خواهی منطقه‌ای
