ایران در حالی ششمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر میگذارد که نادیدهگرفتن هشدارهای کارشناسان و ضعف در برنامهریزیهای کلان، معیشت و سلامت میلیونها ایرانی را با تهدیدی جدی روبرو کرده است. فیروز قاسمزاده، مدیرکل دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور، در گزارشی اعلام کرد که تأمین آب شرب ۳۴ میلیون نفر در ۵۸ شهر بزرگ کشور با چالش جدی مواجه است. اگرچه آمارهای رسمی گاه از افزایش نسبی بارشها سخن میگویند، اما توزیع ناعادلانه و ناتوانی در مدیریت منابع باعث شده است که ۱۲ استان کشور همچنان در شرایط بحرانی زیر نرمال باقی بمانند.
به گزارش دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور، پایتخت ایران در جایگاه سومین سال خشک در ۵۸ سال اخیر قرار گرفته است. انباشت کسری مخازن، بهویژه در سفرههای زیرزمینی، به مرحلهای رسیده است که حتی بارشهای فصلی نیز قادر به جبران آن نیستند. در حالی که مردم در بسیاری از نقاط کشور با قطع مکرر آب دستوپنج نرم میکنند، حجم موجودی مخازن سدهای تهران نسبت به متوسط ۱۰ سال اخیر، ۳۲ درصد کاهش یافته است. این وضعیت نشاندهنده بنبستی است که در نتیجه عدم انطباق توسعه با ظرفیتهای زیستی برای آینده فلات مرکزی ایران رقم خورده است.
وضعیت بحرانی ذخایر آبی در تهران و حوضه فلات مرکزی
طبق آمارهای رسمی، برای تأمین آب شرب تهران در یک سال نرمال باید حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب آب در پنج سد اصلی ذخیره باشد، اما اکنون این رقم به ۵۷۴ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، هشدار داده است که استانهای تهران، قزوین، سمنان، مرکزی، قم و اصفهان با کمبارشی شدید و تنش آبی بیسابقهای روبرو هستند. موجودی سدهای “ماملو” و “لار” به ترتیب تنها ۱۵ و ۸ درصد است که نشاندهنده سقوط ذخایر آبی پایتخت به پایینترین حد ممکن در دهههای اخیر است.
فرزام پوراصغر، پژوهشگر حوزه آب و محیط زیست، تأکید میکند که برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی باعث نابودی ساختار آبخوانها شده و خطر فرونشست زمین را به یک مخاطره غیرقابل بازگشت تبدیل کرده است. به گفته این پژوهشگر، تمرکز بیش از حد جمعیت و فعالیتهای اقتصادی در مناطق کمآب فلات مرکزی، فشار غیرقابل تحملی بر منابع محدود وارد کرده است. فرونشست زمین در مناطقی مانند دشت شهریار و ورامین، نتیجه مستقیم تخلیه سفرههای زیرزمینی است که آینده سکونت در این مناطق را با پرسشهای جدی روبرو میکند.
تراژدی بیآبی در سیستان و بلوچستان؛ فروش آب با قیمتهای گزاف
در حالی که مقامات از مدیریت شرایط سخن میگویند، گزارشهای میدانی خبرگزاری “ایلنا” از زاهدان و مهرستان، عمق سختیهایی را که مردم متحمل میشوند به تصویر میکشد. در گرمای بالای ۴۰ درجه، برخی محلههای زاهدان با قطع ۴ روزه آب مواجه هستند و در روستاهایی مانند “کهنمگار”، مردم ۸ روز متوالی حتی یک قطره آب برای آشامیدن نداشتهاند. محمدرضا کوچکزایی، عضو شورای اسلامی شهر زاهدان، تایید کرده است که این شهر با کمبود ۱۰۰۰ لیتر بر ثانیه آب مواجه است که معادل یکسوم نیاز کل جمعیت شهر است.
این بحران تنها یک مشکل فنی نیست، بلکه هزینههای گزافی را بر دوش خانوادههای محروم گذاشته است. خانوارها ناچارند برای خرید تانکرهای آب مبالغی بین ۱ تا ۱.۵ میلیون تومان بپردازند؛ هزینهای که با فقر گسترده در این منطقه، از توان بسیاری از مردم خارج است. سید شریف احمد حسینی، فعال اجتماعی، هشدار داده است که نبود آب در این گرمای طاقتفرسا، سلامت کودکان و سالمندان را به شدت تهدید میکند. پروژههای انتقال آب نیز سالهاست که در پیچوخم وعدهها باقی مانده و به سرانجام نرسیدهاند.
کشاورزی ایران در بنبست؛ تبدیل بحران خدماتی به چالش امنیتی
بحران آب اکنون از حوزههای اجرایی فراتر رفته و به یک موضوع امنیتی تبدیل شده است. محمد نوذری، استاندار قزوین، به صراحت اعلام کرده است که موضوع آب در این استان به یک چالش امنیتی بدل شده و زندگی عادی مردم در صورت قطع آب مختل خواهد شد. تجمعهای اعتراضی کشاورزان قزوینی در روزهای اخیر نشاندهنده لبریز شدن پیمانه صبر مردمی است که تنها خواهان تأمین حقآبه برای حفظ زمینهای خود هستند. استاندار قزوین اعتراف کرده است که ۶ سال خشکسالی پیاپی، استان را حتی در تأمین آب شرب نیز با بنبست مواجه کرده است.
علیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران، بر این باور است که اتکا به میانگین بارشهای کشوری نوعی خوشبینی کاذب ایجاد میکند. او به هدررفت بسیار بالای آب در شبکههای فرسوده توزیع اشاره کرده و میگوید میزان نشت آب در شبکه تهران به تنهایی معادل ظرفیت یک یا دو سد جدید است. دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران هشدار میدهد که اگر روند فعلی اصلاح نشود، ایران در سالهای آینده با خطر فروپاشی زیستمحیطی و موج عظیم مهاجرتهای اجباری از فلات مرکزی به سمت مناطق شمالی مواجه خواهد شد که خود زیرساختهای لازم برای این جمعیت را ندارند.
ضرورت تغییر در حکمرانی آب و مشارکت جوامع محلی
در حالی که برخی نهادها به دنبال راهکارهای قهری برای مدیریت مصرف هستند، ایرج حیدریان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان، تأکید میکند که مدیریت پایدار با رویکردهای تنبیهی محقق نخواهد شد. او معتقد است شأن مردم و کشاورزان فراتر از برخوردهای انتظامی است و باید به سمت مشارکت بهرهبرداران و ایجاد ادبیات مشترک میان دولت و مردم حرکت کرد. واقعیتهای موجود نشان میدهد که فاصله زیادی میان نگاه کارشناسی و عملکرد اجرایی وجود دارد و پروژههای نمایشی جایگزین اصلاح زیرساختهای فرسوده شدهاند.
از کوچههای زاهدان که مردم برای یک دبه آب کیلومترها پیادهروی میکنند تا دشتهای ترکخورده تهران و قزوین، روایتها حاکی از یک دردمندی مشترک است. بیآبی در ایران امروز نتیجه دههها نادیده گرفتن هشدارهای علمی و اصرار بر سیاستهای توسعهای ناسازگار با اقلیم است. تا زمانی که حکمرانی آب بر پایه شفافیت و اولویتبندی نیازهای حیاتی مردم اصلاح نشود، این بحران همچنان به عنوان جدیترین تهدید علیه بقای تمدنی ایران باقی خواهد ماند. مطالبه امروز مردم، پایان دادن به ناکارآمدیهایی است که ابتداییترین حق حیات
- افزایش تحرکات عمرانی در «کوه کلنگ»؛ راههای آمریکا برای حملە به نفوذناپذیرترین سنگر گرانیتی ایران
- ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت پس از ۲۰ سال؛ تشدید انزوای بینالمللی ایران
- شکست سد بازارساز در برابر تنشهای نظامی؛ عبور تاریخی دلار از مرز ۲۳۱ هزار تومان و چشمانداز اقتصاد ایران
- موازنهسازی در سایه تشدید بحران؛ از تهدیدهای تلآویو بر فراز حرمون تا بسته ششگانه تهران برای توقف جنگ
- تشدید درگیریهای دریایی در خلیج فارس؛ نابودی ناوگان سایه سپاه و تحمیل تاوان سنگین بر مردم
