نمایندگان کشورهای عضو سازمان دولت‌های ترک در جریان سیزدهمین اجلاس سران خود که روز جمعه، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)، در آنکارا برگزار شد، شاهد انتقال ریاست دوره‌ای این سازمان از جمهوری آذربایجان به ترکیه بودند. این نشست که با میزبانی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و با شعار «قرن جهان ترک: وحدت در زبان، اندیشه و عمل» برگزار شد، بر تقویت همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و فرهنگی میان کشورهای ترک‌زبان تأکید داشت. با این حال، غیبت الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، در این اجلاس به گمانه‌زنی‌هایی درباره بروز تنش‌های دیپلماتیک میان آنکارا و باکو دامن زده است که امروز، ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۹ آبان ۱۴۰۵)، همچنان در کانون توجه رسانه‌ها قرار دارد.
انتقال ریاست و فراخوان اردوغان برای همگرایی
در این اجلاس، ترکیه به طور رسمی ریاست دوره‌ای سازمان دولت‌های ترک را از جمهوری آذربایجان تحویل گرفت. رئیس‌جمهور اردوغان در سخنرانی خود ضمن تأکید بر اهمیت وحدت و همبستگی در جهان ترک، خواستار تعمیق همکاری‌ها در تمامی زمینه‌ها شد. او در مقاله‌ای که پیش از اجلاس در رسانه‌های کشورهای عضو منتشر شد، همبستگی ترک‌زبانان را یک «ضرورت استراتژیک» در بحبوحه بحران‌های جهانی توصیف کرد. اردوغان با اشاره به تحولات جهانی و ناکامی نظام بین‌الملل در تأمین عدالت و امنیت، بر لزوم همکاری نزدیک‌تر اعضا تأکید کرد. وی همچنین بر احترام به حاکمیت، استقلال و اراده ملی هر کشور تأکید کرد و متعهد شد که ترکیه از ریاست خود برای تقویت سازمان و پیشبرد اهداف مشترک بهره خواهد برد.
گمانه‌زنی‌ها درباره غیبت رئیس‌جمهور آذربایجان
یکی از برجسته‌ترین نکات اجلاس آنکارا، عدم حضور الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، بود. رسانه‌های آذربایجانی دلیل غیبت وی را «برنامه کاری فشرده» و حضور در مراسم اختتامیه جام جهانی زیر ۱۵ سال فیفا در باکو عنوان کردند. با این حال، بسیاری از تحلیلگران و رسانه‌های منطقه‌ای، از جمله عرب‌نیوز و اوراسیانت، این غیبت را نشانه‌ای از بروز تنش‌های دیپلماتیک میان دو متحد سنتی، ترکیه و آذربایجان، دانستند. این نخستین بار در حدود ۱۵ سال گذشته است که رئیس‌جمهور آذربایجان در یک اجلاس رسمی سازمان دولت‌های ترک غایب است. در غیاب علی‌اف، جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه آذربایجان، هیئت این کشور را در اجلاس آنکارا رهبری کرد. این وضعیت، پرسش‌هایی را درباره چگونگی پیشبرد روند انتقال ریاست بدون حضور رئیس‌جمهور پیشین برانگیخت و اردوغان در سخنرانی خود به طور غیرمستقیم بر «عدم وجود شکاف و اختلاف در جهان ترک» تأکید کرد.
ریشه‌های اختلاف: حجاب و روابط با اسرائیل
تحلیلگران و رسانه‌ها به چند عامل اصلی برای توضیح تنش‌های اخیر میان آنکارا و باکو اشاره کرده‌اند. یکی از این عوامل، تصمیم آذربایجان در ماه سپتامبر برای ممنوعیت پوشش حجاب در مدارس ابتدایی و متوسطه است. این تصمیم با انتقاداتی در ترکیه، به ویژه از سوی برخی اعضای حزب حاکم عدالت و توسعه به رهبری اردوغان، مواجه شد. در واکنش به این انتقادات، برخی رسانه‌های آذربایجانی کمپینی علیه دولت ترکیه به راه انداختند و حتی آذربایجان ورود بیش از ۳۰ شهروند ترکیه را به این کشور ممنوع کرد. عامل دیگر، روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل است. ترکیه، به ویژه در سال‌های اخیر و با توجه به تحولات غزه، موضعی به شدت منتقدانه نسبت به اسرائیل اتخاذ کرده است. این در حالی است که آذربایجان روابط دفاعی و انرژی قوی با اسرائیل دارد و این روابط برای باکو از اهمیت استراتژیک برخوردار است. این تفاوت در رویکردها، به ویژه در مسائل منطقه‌ای حساس، به عنوان یکی از دلایل اصلی بروز شکاف میان دو کشور تلقی می‌شود.
اهداف گسترده‌تر سازمان دولت‌های ترک
سازمان دولت‌های ترک که در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸ شمسی) با نام شورای ترک‌زبانان تأسیس شد و در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) به نام کنونی تغییر یافت، هدف اصلی خود را تقویت همکاری‌های جامع میان مردم ترک‌زبان اعلام کرده است. اعضای کامل این سازمان شامل ترکیه، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان هستند، در حالی که مجارستان، ترکمنستان، جمهوری ترک قبرس شمالی و سازمان همکاری اقتصادی (اکو) وضعیت ناظر دارند. اردوغان در سخنرانی خود بر اولویت‌هایی چون یکپارچگی اقتصادی، به ویژه از طریق «کریدور میانی فراخزر» که نقش مهمی در تجارت میان آسیا و اروپا ایفا می‌کند، تأکید کرد. همچنین، همکاری‌های امنیتی در برابر تروریسم، جرایم فرامرزی و تهدیدات سایبری، توسعه فناوری‌های دفاعی داخلی و تولید مشترک، و پیشبرد طرح‌هایی مانند الفبای مشترک و تقویت زبان‌های ترکی در عصر هوش مصنوعی از دیگر محورهای مورد بحث در این اجلاس بود. رهبران در پایان اجلاس، «اعلامیه آنکارا» را امضا کردند که بر تعهد به تعمیق همکاری‌ها در تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تأکید دارد.
چشم‌انداز آینده و چالش‌های پیش‌رو
با وجود تأکید بر وحدت و همبستگی، سازمان دولت‌های ترک با چالش‌هایی در مسیر دستیابی به اهداف بلندپروازانه خود مواجه است. غیبت رئیس‌جمهور آذربایجان در این اجلاس نشان‌دهنده پیچیدگی‌های روابط دوجانبه و منطقه‌ای است که می‌تواند بر انسجام سازمان تأثیر بگذارد. با این حال، تحلیلگران معتقدند که باکو و آنکارا منافع استراتژیک عمیقی در حفظ اتحاد خود دارند و بعید است که اختلافات اخیر به وخامت روابط منجر شود. سازمان دولت‌های ترک در سال‌های اخیر از یک مجمع فرهنگی به یک پلتفرم ژئوپلیتیکی با جاه‌طلبی‌های فزاینده در هماهنگی امنیتی، دفاعی و ارتباطات فرامنطقه‌ای تبدیل شده است. این سازمان همچنین چشم‌انداز ۲۰۴۰ جهان ترک را برای هدایت روند همگرایی بلندمدت خود پذیرفته است. موفقیت آینده این سازمان به توانایی اعضا در تبدیل تعهدات سیاسی به پروژه‌های زیرساختی عملی و همکاری‌های اقتصادی قابل اندازه‌گیری بستگی دارد. همچنین، تعادل میان جاه‌طلبی‌ها و واقع‌گرایی و اجتناب از نهادسازی بیش از حد، در کنار ارائه مزایای ملموس اقتصادی و امنیتی، می‌تواند این سازمان را به یکی از سریع‌ترین سازمان‌های منطقه‌ای در حال رشد در اوراسیا تبدیل کند.
