تحولات در آبراه راهبردی تنگه هرمز و خلیج فارس وارد مرحله‌ای حساس‌تر و پرمخاطره شده است. توالی رویدادهای نظامی اخیر، از برخورد شناورها با مین‌های دریایی و اصابت پرتابه‌ها گرفته تا ادعاهای مربوط به جنگ الکترونیک و رهگیری پهپادها، نشان می‌دهد که امنیت خطوط انتقال انرژی جهانی در وضعیتی بی‌ثبات قرار گرفته است. هم‌زمان با تشدید اصطکاک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده، حضور محتاطانه سایر مصرف‌کنندگان عمده انرژی، از جمله کره جنوبی، ابعاد بین‌المللی این مناقشه را پیچیده‌تر کرده است.
توالی حوادث؛ گزارش‌های متقابل از آسیب‌دیدگی شناورها
بر اساس اطلاعیه شماره ۲۱ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، طی ساعات گذشته دو فروند نفتکش تجاری و یک شناور یدک‌کش در تنگه هرمز دچار سانحه آتش‌سوزی شده‌اند. به ادعای سپاه، یک نفتکش بزرگ که قصد عبور از آنچه «معبر غیرقانونی در جنوب تنگه» توصیف شده را داشته، بر اثر اصابت به مین دچار حریق و توقف شده است. این نهاد نظامی همچنین اعلام کرده که یک ابرنفتکش دیگر در بخش شرقی تنگه هرمز دچار آتش‌سوزی گسترده شده و شناور یدک‌کشی نیز که برای عملیات امداد و اطفای حریق به آن نزدیک می‌شد، طعمه آتش شده است.
این روایت با موضع‌گیری نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران هم‌پوشانی دارد. روابط عمومی نیروی دریایی ارتش با تایید وقوع حادثه برای یک نفتکش در شرق تنگه هرمز، دلیل آن را برخورد با مین‌های دریایی اعلام کرد و مدعی شد این شناور، همانند دیگر شناورهای حادثه‌دیده در روزهای اخیر، سامانه‌های شناسایی و ناوبری (AIS) خود را خاموش کرده بود. ارتش با ادبیاتی صریح هشدار داد که تنگه هرمز برای «شناورهای متخلفی که بدون هماهنگی تردد می‌کنند، ناامن و بسته است.»
هم‌زمان با این ادعاها، منابع نظارت دریایی بین‌المللی تصویری گسترده‌تر از تهدیدات ارائه می‌دهند. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد که یک فروند نفتکش در فاصله حدود ۵۰ مایل دریایی شمال شهر «مدینةالشمال» قطر هدف دو پرتابه ناشناس قرار گرفته است؛ حادثه‌ای که ابعاد آسیب و تلفات احتمالی آن در دست بررسی است. پیش از این نیز شرکت کشتیرانی «ناقلات» قطر تایید کرده بود که کشتی حامل گاز طبیعی مایع (LNG) موسوم به «المائده» هدف پرتابه‌ای ناشناس قرار گرفته، گرچه بدون آسیب جانی به مسیر خود ادامه داده است. وقوع این رویدادها در حوالی آب‌های قطر نشان می‌دهد که دامنه ناامنی تنها محدود به دهانه تنگه هرمز نمانده و خطوط مواصلاتی میانی خلیج فارس را نیز متأثر ساخته است.
جنگ الکترونیک و ابزارسازی ژئوپلیتیک
در کنار سوانح شناورها، سپاه پاسداران مدعی شده است که نیروهای یگان جنگ الکترونیک نیروی دریایی این نهاد موفق شده‌اند کنترل و هدایت دو فروند پهپاد آمریکایی از نوع «لوکاس» را در دست گرفته و آن‌ها را سالم فرود آورند. ادعایی که اگرچه هنوز از سوی مقامات دفاعی آمریکا تایید یا رد نشده، اما در امتداد الگوی تقابل ابزارهای بدون‌سرنشین و جنگ الکترونیک در منطقه قرار دارد.
نکته قابل تامل در بیانیه سپاه، پیوند زدن صریح این رخدادهای نظامی با مسائل اقتصادی و سیاسی بین‌المللی است. سپاه پاسداران ضمن سرزنش واشنگتن بابت تحمیل هزینه‌های سنگین بیمه دریایی به مالیات‌دهندگان غربی، مستقیماً موضوع «آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران» را پیش کشیده و اعلام کرده است که سیاست‌گذاران آمریکایی می‌توانستند با استرداد این وجوه، از هزینه‌های کنونی و آسیب‌های سیاسی در انتخابات داخلی جلوگیری کنند.
این نوع موضع‌گیری آشکار می‌سازد که از منظر ساختار تصمیم‌گیری نظامی در تهران، کنترل تنگه هرمز صرفاً یک مأموریت پدافندی سنتی نیست، بلکه یک اهرم چانه‌زنی با پیامدهای ملموس اقتصادی در قبال تحریم‌ها و انسدادهای مالی است. اعلام بسته بودن تنگه به روی شناورهای «غیرمجاز» از زبان ارتش و تعیین معابر خاص، نشان از تلاش ایران برای اعمال حاکمیت نظارتی سفت‌وسخت‌تر بر این آبراه بین‌المللی دارد؛ رویکردی که کشورهای غربی آن را تهدیدی علیه اصل «آزادی دریانوردی» قلمداد می‌کنند.
واکنش‌های بین‌المللی؛ مداخله بدون درگیری سئول
تاثیرات مختل شدن امنیت عبور و مرور دریایی در منطقه‌ای که در شرایط عادی گذرگاه نزدیک به یک‌پنجم نفت خام جهان است، پای دیگر قدرت‌های وابسته به انرژی را به میان کشیده است. وزارت دفاع کره جنوبی رسماً اعلام کرد که با هدف کمک به باز ماندن مسیرهای کشتیرانی و حفاظت از محموله‌های تجاری خود، در حال گسترش حوزه عملیاتی یگان دریایی «چئونگهه» به نزدیکی تنگه هرمز است.
بر اساس جزئیات منتشرشده از سوی خبرگزاری رسمی کره جنوبی (یونهاپ)، این استقرار شامل یک فروند ناوشکن، یک هواپیمای گشت دریایی P-8، تیم خنثی‌سازی مهمات انفجاری (EOD) و سامانه‌های تجسسی زیرآبی و سطحی هدایت‌پذیر از راه دور است.
با این حال، سئول به دقت تلاش می‌کند تا خط تمایزی پررنگ میان حفاظت از منافع اقتصادی خود و ورود به یک تقابل نظامی مستقیم با ایران ترسیم کند. موضع پیشین لی جائه میونگ، رئیس‌جمهور کره جنوبی مبنی بر پایبندی به «اصل عدم مشارکت و عدم مداخله در جنگ»، اکنون نیز با اعمال محدودیت‌های عملیاتی سفت‌وسخت تکرار می‌شود؛ چنان‌که وزارت دفاع این کشور اعلام کرده عملیات این یگان به‌صورت مستقل و تنها در آب‌های آزاد جنوب عمان متمرکز خواهد بود و نیروهای کره‌ای اجازه هیچ‌گونه اقدام شناسایی یا عملیاتی علیه خاک یا آب‌های سرزمینی ایران را نخواهند داشت.
این رویکرد دست‌به‌عصا بازتاب‌دهنده هشدارهای مکرر تهران به سئول و در عین حال، بیانگر نگرانی عمیق مصرف‌کنندگان شرق آسیا از قطع شریان‌های حیاتی نفت خام است.
میانجی‌گری در سایه محاسبات بحران
تحولات کنونی حاکی از آن است که تنگه هرمز بار دیگر به کانون بحران انرژی و صحنه اعمال فشار حداکثری متقابل تبدیل شده است. از یک‌سو، نیروهای مسلح ایران با بهره‌گیری از راهبرد مین‌ریزی، جنگ الکترونیک و ایجاد مناطق تردد مشروط، هزینه عبور بدون هماهنگی و سیاست‌های فشار واشنگتن را به اوج رسانده‌اند. از سوی دیگر، هدف قرار گرفتن نفتکش‌ها با پرتابه‌های ناشناس، ریسک‌های بیمه‌ای و کشتیرانی را برای تمام بازیگران منطقه‌ای به سطح بحرانی رسانده است.
اگرچه تحرکات دیپلماتیک با محوریت قطر برای کاهش تنش و پیشبرد گفتگوها در جریان است و طرفین پیشنهادهایی را روی میز دارند، اما شکنندگی اوضاع به حدی است که کوچک‌ترین خطای محاسباتی یا حادثه‌ای کنترل‌نشده برای یک شناور بزرگ، می‌تواند تلاش‌های دیپلماتیک را پیش از دستیابی به نتیجه خنثی کرده و جریان انتقال انرژی جهانی را با شوکی جبران‌ناپذیر مواجه سازد.
- تشدید تنش در تنگه هرمز؛ از حوادث پیاپی برای شناورها تا ورود بازیگران بین‌المللی به مدار بحران
- شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات آمریکا و بازتاب آن بر مناقشه با ایران؛ از جدال داخلی در واشنگتن تا آرایش جدید دیپلماتیک در منطقه
- گزارش جدید نهادهای حقوق بشری درباره افزایش برخوردهای امنیتی در ایران
- افزایش فشارهای انضباطی در دانشگاه‌های بزرگ ایران؛ احضار و تعلیق گسترده دانشجویان معترض
- تحول جدید در ساختار سیاسی شمال عراق؛ شکسته شدن بن‌بست سیاسی در اربیل با انتخاب هیئت‌رئیسه جدید پارلمان اقلیم کردستان
