دیدار سه‌ساعته ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در کاخ کنستانتینوفسکی سن‌پترزبورگ، بار دیگر پرونده تنش‌های فزاینده میان ایران و ایالات متحده را در کانون بده‌بستان‌های ژئوپلیتیک جهانی قرار داد. در حالی که کرملین با تکیه بر «روابط ویژه و مبتنی بر اعتماد با تهران» از امکان‌پذیر بودن دستیابی به توافق سخن می‌گوید و برای میانجی‌گری اعلام آمادگی می‌کند، تهران پیام‌های قاطعی مبنی بر عدم عقب‌نشینی از شروط پیشین و خطوط قرمز هسته‌ای خود به طرف‌های بین‌المللی مخابره کرده است. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که هم‌زمانی مذاکرات صلح اوکراین، توافقات دوجانبه مسکو و واشینگتن بر سر بازار انرژی، و تحرکات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل، چشم‌انداز پیچیده‌ای از فشارهای دیپلماتیک و تهدیدهای امنیتی را پیش روی تهران ترسیم کرده است.
مسکو و توازن قوا؛ منافع اقتصادی و اهرم‌های منطقه‌ای
بر اساس گزارش خبرگزاری‌های رسمی روسیه و اظهارات یوری اوشاکوف، دستیار رئیس‌جمهور این کشور، مذاکرات سن‌پترزبورگ علاوه بر بحران اوکراین، به‌طور ویژه بر وضعیت منطقه خاورمیانه و به‌ویژه مناقشه پیرامون ایران متمرکز بوده است. پوتین با تأکید بر اینکه «ظرفیت‌های دیپلماسی در قبال ایران پایان نیافته است»، اعلام کرد که مسکو آماده است نقشی تسهیل‌کننده میان تهران و واشینگتن ایفا کند. او همچنین به وجود پیشنهادهایی مشخص از سوی روسیه اشاره کرد که ایالات متحده پیش‌تر در جریان آن‌ها قرار گرفته است؛ پیشنهادهایی که احتمال دارد در حاشیه نشست‌های بین‌المللی آتی مانند اجلاس اپک در چین نیز پیگیری شوند.
پوتین: ظرفیت‌های دیپلماسی در قبال ایران پایان نیافته است
با این حال، نگاهی تحلیلی به بستر این دیدار نشان می‌دهد که ورود دوباره روسیه به پرونده ایران با دیگر معادلات استراتژیک این کشور پیوند خورده است. قدردانی متقابل ویتکاف و پوتین از اجرای «توافق گازوئیل» برای کنترل قیمت سوخت در بازارهای جهانی، آزادی استیون هابارد، شهروند زندانی آمریکایی، و تلاش برای گشودن کانال‌های اقتصادی میان واشینگتن و مسکو، این فرضیه را تقویت می‌کند که کرملین در پی بهره‌برداری از بحران‌های منطقه‌ای برای تثبیت نقش خود به عنوان یک بازیگر گریزناپذیر بین‌المللی است. از این رو، هرچند روسیه روابط خود با ایران را راهبردی توصیف می‌کند، اما تلاش برای بازگشت به میز همکاری‌های اقتصادی با غرب می‌تواند استقلال میانجی‌گری مسکو را در مظان آزمونی جدی قرار دهد.
سیگنال‌های هشداردهنده از واشینگتن و تل‌آویو
در سوی دیگر ماجرا، رویکرد ایالات متحده همچنان متکی بر استراتژی هم‌زمان «فشار حداکثری و نمایش آمادگی نظامی» است. اظهارات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر اینکه جنگ با ایران «خیلی زود» به پایان می‌رسد و واشینگتن در حال انتخاب میان «راه خوب یا راه نه‌چندان خوب» است، حامل پیامی دوگانه میان دیپلماسی تحت فشار و تهدید مستقیم به درگیری گسترده ارزیابی می‌شود.
این لحن هشدارآمیز با سفر اعلام‌نشده پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، به اسرائیل و رایزنی‌های سطح بالا با بنیامین نتانیاهو هم‌زمان شده است. نتانیاهو پیش‌تر بارها بر تکمیل تقابل با ایران تأکید کرده بود و این هماهنگی‌های دفاعی-امنیتی، سوءظن‌ها نسبت به امکان طراحی اقداماتی فراتر از دیپلماسی را افزایش داده است. واشینگتن تلاش می‌کند از طریق ایجاد فضای بازدارندگی خشن و به‌کارگیری نفوذ بازیگران ثالث نظیر ویتکاف و کوشنر، تهران را به پذیرش چارچوب‌های جدید در حوزه برنامه هسته‌ای و معادلات منطقه‌ای سوق دهد.
موضع تهران؛ دیپلماسی گام‌به‌گام و تثبیت خطوط قرمز
پاسخ ساختار تصمیم‌گیری در تهران به این تحرکات، ترکیبی از نمایش آمادگی دفاعی، ارائه طرح‌های زمان‌بندی‌شده، و تأکید بر تغییرناپذیری اصول هسته‌ای بوده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌وگو با خبرگزاری صداوسیما تصریح کرد که مسیر پیشرفت مذاکرات و حل بحران‌های کشتیرانی کاملاً روشن است: «اگر آمریکایی‌ها در پیشرفت مذاکرات و باز شدن تنگه هرمز صداقت دارند، باید به شروط ما عمل کنند.»
عباس عراقچی: اگر آمریکایی‌ها در پیشرفت مذاکرات و باز شدن تنگه هرمز صداقت دارند، باید به شروط ما عمل کنند
عراقچی در یادداشتی تفصیلی در نشریه فایننشال تایمز از ارائه یک طرح هفت‌روزه برای پایان دادن به درگیری‌ها و بازگشایی تنگه هرمز خبر داد که بر اساس آن، گام‌های متقابل دو طرف در روزهای پایانی این برنامه عملیاتی می‌شود. با این حال، وی با صراحت تأکید کرده است که تهران هیچ اعتمادی به نیت دولت آمریکا برای دستیابی به صلح پایدار ندارد و هرگونه توافقی نیازمند دریافت شواهد عینی از آمادگی واشینگتن برای توقف رویکرد نظامی‌گری است.
محمدباقر قالیباف: ایران طرح جدیدی فراتر از شروط قبلی خود ارائه نخواهد داد و اکنون توپ در زمین واشینگتن است
هم‌راستا با وزارت امور خارجه، سایر ارکان عالی تصمیم‌گیری سیاسی و امنیتی در داخل ایران نیز بر مواضع گذشته پافشاری کرده‌اند. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در موضع‌گیری رسمی خود تأکید کرد که هیچ بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده از کشور خارج نخواهد شد و آغاز هرگونه روند دیپلماتیک به اعتمادسازی و تحقق شروط تهران وابسته است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز اعلام کرده است که ایران طرح جدیدی فراتر از شروط قبلی خود ارائه نخواهد داد و اکنون توپ در زمین واشینگتن است. این یک‌صدایی در ساختار حاکمیتی نشان می‌دهد که تهران درصدد است ضمن حفظ روزنه برای دیپلماسی مرحله‌ای، از اهرم موقعیت استراتژیک در تنگه هرمز و ذخایر غنی‌سازی برای مقابله با هرگونه مصالحه تحمیلی استفاده کند.
دیپلماسی مشروط در تنگنای زمان
بررسی تحرکات اخیر نشان می‌دهد که مسأله ایران بار دیگر در تقاطع یک زنجیره معاملاتی پیچیده قرار گرفته است. از یک سو، پوتین مایل است پرونده ایران را در کنار مناقشه اوکراین و عادی‌سازی مبادلات انرژی با آمریکا پیگیری کند؛ امری که ممکن است تهران را نسبت به در اولویت قرار گرفتن منافع اقتصادی مسکو محتاط‌تر سازد. از سوی دیگر، اصرار تهران بر باقی ماندن مواد هسته‌ای در داخل کشور و گره زدن وضعیت تنگه هرمز به شروط بنیادین خود، فاصله معناداری با خواسته‌های واشینگتن و متحدان منطقه‌ای آن دارد.
در این میان، زمان به نفع هیچ‌یک از طرفین نیست. تداوم شرایط نیمه‌جنگی و فرسایشی، در کنار تحرکات پنهان و آشکار امنیتی در منطقه، تاب‌آوری دیپلماسی را به شدت شکننده کرده است. طرح‌های گام‌به‌گام و ابتکارهای میانجی‌گرانه تنها در صورتی شانس تحقق دارند که ایالات متحده از ارعاب نظامی به عنوان پیش‌شرط عقب‌نشینی کند و در مقابل، راه‌حل‌هایی عملیاتی برای راستی‌آزمایی اقدامات دو طرف روی میز قرار گیرد. در غیر این صورت، گفت‌وگوهای سن‌پترزبورگ و پیشنهادهای مبادله‌شده، تنها به عنوان واپسین تلاش‌های بی‌ثمر پیش از ورود به فاز تقابل مستقیم در تاریخ ثبت خواهند شد.
- دیپلماسی در سایه بحران؛ میانجی‌گری مسکو، ضرب‌الاجل‌های واشینگتن و شروط تهران
- پایان توهم انسداد هرمز؛ جریان نفت فراتر از دوران پیش از جنگ
- نشست آمریکا و اسرائیل؛ آیا رویارویی تازه‌ای با ایران نزدیک است؟
- سایه درگیری‌های منطقه‌ای بر ترتیبات امنیتی خاورمیانه؛ از توافق مکه و حضور نظامی بریتانیا تا شکاف‌های دیپلماتیک تهران
- دیپلماسی نفت، خطوط قرمز هسته‌ای و سوءظن محافظه‌کاران؛ ابعاد پیام عاصم منیر در تهران
