روز دوشنبه، ۴ آبان‌ماه، مجموعه تاریخی سعدآباد تهران کانون یکی از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین تحولات دیپلماتیک منطقه بود. نشستی چهارجانبه با حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و در سوی دیگر، هیئت‌های ارشد امنیتی و نظامی متشکل از شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (میت) برگزار شد.
این نشست حدود دو ساعت به طول انجامید و مطابق بیانیه رسمی منتشرشده از سوی شورای عالی امنیت ملی در خبرگزاری‌های داخلی، طرف‌ها توافق کردند که «گفت‌وگوها به‌منظور تقویت همکاری فی‌مابین چهار کشور منطقه‌ای، از جمله در زمینه صلح و امنیت در منطقه ادامه یابد». هرچند لحن بیانیه پایانی محافظه‌کارانه و مبتنی بر کلیات بود، اما چینش شرکت‌کنندگان و شرایط منطقه‌ای نشان می‌دهد که این گردهمایی فراتر از یک دیدار تشریفاتی بوده و در بستری از معادلات متناقضِ امنیتی رقم خورده است.
زمینه‌های نشست؛ ابتکار اسلام‌آباد در بحبوحه تنش‌ها
بر اساس اظهارات اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، ایده شکل‌گیری این مذاکرات، ابتکار ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در جریان سفر هفته پیش او به تهران و دیدارش با مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی بوده است. پاکستان در ماه‌های اخیر نقشی دوگانه ایفا کرده است؛ از یک‌سو، میانجی کلیدی در پیام‌رسانی‌های غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن بوده و از سوی دیگر، یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری پیمان نظامی موسوم به «پیمان مکه» به شمار می‌رود.
پیمان مکه در مردادماه سال جاری (اوت) میان ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد منعقد شد؛ توافقی دفاعی که بر مبنای بند اول آن، حمله مسلحانه به یک کشور عضو به‌مثابه حمله به سایر اعضا تلقی شده و متضمن تعهد متقابل جهت به‌کارگیری «تمام ابزارهای لازم» برای رفع تهدیدات حاکمیتی و مرزی است. این پیمان در پاکستان به تصویب پارلمان رسیده و روند تقنینی آن در ترکیه در جریان است. سفر هم‌زمان ارشدترین مسئولان دفاعی و اطلاعاتی این سه کشور به تهران، نخستین تماس جمعی در این سطح با جمهوری اسلامی از زمان انعقاد این پیمان و نیز پس از اوج‌گیری دوباره درگیری‌ها میان نیروهای انصارالله یمن و عربستان سعودی به شمار می‌رود.
روایت تهران؛ امنیت درون‌زا در برابر ائتلاف‌های خارجی
دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی پیش از نشست، توسط علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، بازتاب یافت. به گزارش خبرگزاری مهر، باقری کنی با اشاره به اینکه الگوی دفاعی مبتنی بر توان درونی برای کشور به یک الگو تبدیل شده، تأکید کرد که محور نشست «امنیت منطقه‌ای» است و سیاست پایدار تهران بر این اصل استوار است که «امنیت منطقه باید منحصراً توسط خود کشورهای منطقه تأمین شود». او صراحتاً حضور و مداخله ایالات متحده و اسرائیل را مخرب ثبات خاورمیانه قلمداد کرد.
در متن مذاکرات نیز مسعود پزشکیان با اتخاذ رویکردی تنش‌زدا بیان کرد: «اعتقاد دارم که اگر اختلافات خود را مدیریت کنیم و به‌جای تمرکز بر مسائل اختلافی، بر اشتراکات و منافع مشترک تأکید داشته باشیم، می‌توانیم با سهولت و اثربخشی بیشتری بر مشکلات منطقه غلبه کنیم.» این اظهارات نمایانگر رویکرد دیپلماتیک دولت جدید ایران برای جلوگیری از تثبیت یک کمربند امنیتی رقیب در پیرامون خود و ممانعت از قطبی‌سازی‌های تازه در منطقه است.
رویکرد ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد؛ مهار بحران و تثبیت توازن
در نقطه مقابل، وزارت امور خارجه عربستان هدف اصلی از این دیدار را «پیشگیری از تشدید تنش و هموار کردن راه یک توافق» از مسیر زنده نگه‌داشتن مجاری دیپلماتیک اعلام کرد. حضور وزیر دفاع سعودی نشان‌دهنده اولویت اول ریاض یعنی کنترل پیامدهای رویارویی نظامی میان ایران و بازیگران فرامنطقه‌ای و مصون‌سازی خاک عربستان از هرگونه آسیب امنیتی است.
ترکیه با فرستادن ابراهیم کالین، رئیس دستگاه اطلاعاتی خود، نشان داد که به این نشست بیشتر با عینک موازنه‌سازی اطلاعاتی-امنیتی نگاه می‌کند تا یک مانور صرفاً سیاسی. آنکارا مایل است نفوذ خود را در پرونده‌های کلان مرزی و ژئوپلیتیک میان مدیترانه، قفقاز و خلیج فارس حفظ کرده و از خلأهای امنیتی منتفع شود. برای اسلام‌آباد نیز نقش‌آفرینی در قامت میانجی منطقه‌ای، اهرمی راهبردی برای بازیابی وزن دیپلماتیک بین‌المللی خود و کاهش فشار رویارویی تهران-واشنگتن ارزیابی می‌شود؛ موضوعی که بقایی نیز اذعان کرد گفتگو پیرامون تنش‌های نظامی ایران و آمریکا بخش ناگزیری از این نشست بوده است.
فاصله تعارفات دیپلماتیک تا الزامات استراتژیک
نگاهی منتقدانه به ساختار و نتایج نشست سعدآباد، پاره‌ای از تناقضات ساختاری را آشکار می‌سازد:
ناهمخوانی ماهوی در تعریف امنیت: در حالی که تهران بر مفهوم «امنیت درون‌زا» منهای حضور قدرت‌های غربی پافشاری می‌کند، هر سه کشور عضو پیمان مکه روابط راهبردی، تسلیحاتی و امنیتی گسترده‌ای با ایالات متحده و ناتو دارند. ترکیه عضوی رسمی از پیمان آتلانتیک شمالی است و اسلام‌آباد و ریاض پیوندهای امنیتی ریشه‌داری با واشنگتن دارند. بنابراین، تلاش ایران برای بازتعریف نظم امنیتی بدون حضور بازیگران بین‌المللی، با ساختار پیوندهای خارجی شرکای پیمان مکه در تعارض قرار می‌گیرد.
مدت زمان کوتاه و فرجام ناتمام: مذاکره بر سر مسائلی چون پیمان‌های دفاعی متقابل، درگیری‌های دریای سرخ، جنگ نیابتی و رویارویی نظامی ایران و آمریکا در یک بازه زمانی دو ساعته، بیش از آنکه به حل‌وفصل ماهوی پرونده‌ها شبیه باشد، نشانه تبادل پیام و ارزیابی مواضع بود. علاوه بر این، خروج زودهنگام رئیس‌جمهوری و وزیر امور خارجه ایران از جلسه برای پرواز به مسکو جهت شرکت در اجلاس کشورهای صادرکننده گاز، حاکی از تراکم اولویت‌های موازی در سیاست خارجی ایران و پرهیز از سرمایه‌گذاری نامحدود بر یک نشستِ صرفاً مقدماتی است.
پیمان مکه؛ عامل بازدارندگی یا ابزار مذاکره؟
سه کشور ترکیه، پاکستان و عربستان توافقی بر پایه دفاع جمعی امضا کرده‌اند که از نگاه محافل راهبردی، واکنشی به ابهامات نظم پساآمریکا و افزایش وزن بازدارندگی منطقه‌ای ایران و گروه‌های هم‌پیمانش است. حال، حضور ارکان این پیمان در تهران، اگرچه نوعی امتیاز دیپلماتیک برای اعلام کارایی گفت‌وگو است، اما ماهیت این بلوک سه‌گانه را به عنوان یک رقیب بالقوه برای نفوذ ژئوپلیتیک ایران دگرگون نخواهد کرد.
استقبال گروه‌های منطقه‌ای، نظیر جنبش حماس که از زبان باسم نعیم این نشست را «گامی مهم برای دستیابی به یک نظام امنیتی مشترک» توصیف کرد، نشان‌دهنده عطش عمومی در منطقه برای تنش‌زدایی است. با این حال، تداوم این مسیر مستلزم آن است که چهار پایتخت بتوانند خطوط قرمز امنیتی یکدیگر را به رسمیت بشناسند. نشست چهارجانبه تهران بی‌تردید کانال‌های مسدودشده را باز کرد و از تعمیق بی‌اعتمادی فوری کاست؛ اما آزمون حقیقی آن نه در صدور بیانیه‌های مشترک دوخطی، بلکه در رفتار عملی اعضا در میدان‌های حساسی چون یمن، پرونده هسته‌ای و نحوه تنظیم روابطشان با ایالات متحده محک خواهد خورد.
- دیپلماسی در سایه یک پیمان دفاعی؛ بازخوانی نشست چهارجانبه تهران با اعضای پیمان مکه
- تشدید برخوردهای قضایی و افزایش نگرانی‌ها از وضعیت بازداشت‌شدگان در سراسر ایران
- هجوم ساکنان کلان‌شهر تهران به بازار ارزاق عمومی در سایه تشدید نزاع‌های فرامنطقه‌ای
- نقشه تقابل جدید در خاورمیانه؛ سناریوهای نظامی سنتکام و راهبرد پاسخ نامتقارن ایران
- هشدار رسانه‌های تهران درباره سناریوی نفوذ درون‌حکومتی برای تغییر ساختار قدرت
