عملیات نظامی مشترک عربستان سعودی و ایالات متحده علیه مواضع گروههای مسلح در خاک عراق، موجی از واکنشهای متضاد و دیپلماتیک را در سطح منطقه برانگیخته است که نشاندهنده تغییر توازن قدرت و پایان دوران مدارای ریاض در قبال تهدیدات مرزی است. در حالی که مقتدی صدر با اتخاذ موضعی بیسابقه، گروههای همسو با ایران را «خودسر» نامیده و خواستار خروج عراق از جنگهای نیابتی شده است، کشورهای حاشیه خلیج فارس با صدور بیانیههایی قاطع، از ورود علنی عربستان به فاز نظامی حمایت کردند. تنشهای مزمن در خاورمیانه با عبور جنگندههای سعودی از مرزهای هوایی عراق، وارد مرحلهای شده است که بسیاری از تحلیلگران آن را «تغییر قواعد بازی» توصیف میکنند. واکنشهای متعاقب این عملیات، بیش از خودِ حملات، نشاندهنده عمق شکافهای سیاسی و امنیتی در منطقه است.
مقتدی صدر؛ صدای ناسیونالیسم عراقی علیه «نیروهای خودسر»
شاید پرطنینترین واکنش داخلی در عراق متعلق به مقتدی صدر، رهبر جریان صدر باشد. او که همواره تلاش کرده خود را به عنوان قطب سوم و مستقل از نفوذ تهران و واشینگتن معرفی کند، در بیانیهای صریح، حملات را نتیجه اقدامات «شبهنظامیان خودسر» دانست. صدر با هشدار نسبت به کشاندن عراق به «جنگی بیهوده»، از این گروهها خواست تا به کشورهای عربی «بهانهای» برای هدف قرار دادن خاک عراق ندهند.
نکته حائز اهمیت در واکنش صدر، خطاب قرار دادن مستقیم سپاه پاسداران ایران بود؛ او از ایران خواست که از خاک عراق به عنوان میدان نبرد استفاده نکند. این موضعگیری نشاندهنده نگرانی جدی بخش بزرگی از جریانهای سیاسی شیعه در عراق است که معتقدند تداوم حملات پهپادی به تأسیسات نفتی عربستان از مبدأ عراق، حاکمیت ملی این کشور را بیش از پیش مخدوش کرده و امنیت زائران را در آستانه مراسم اربعین به خطر میاندازد.
دیپلماسی تهاجمی ریاض و اجماع در شورای همکاری
در سوی دیگر میدان، وزارت دفاع عربستان سعودی با لحنی که نشاندهنده اعتماد به نفس نظامی جدید است، اعلام کرد که این حملات «هدفمند» در پاسخ به بیش از ۳۰ حمله پهپادی به تأسیسات نفتی استان شرقی (الشرقیه) انجام شده است. ترکی المالکی، سخنگوی وزارت دفاع، با تأکید بر اینکه ریاض به دنبال تشدید تنش نیست، صراحتاً حق پاسخگویی را برای خود محفوظ دانست.
واکنشهای منطقهای به این اقدام ریاض، حکایت از یک همسویی استراتژیک دارد. دولت قطر که معمولاً مواضع میانهروتری در قبال ایران اتخاذ میکرد، در بیانیهای رسمی، حملات پهپادی به عربستان را «نقض فاحش حقوق بینالملل» خواند و از تمامی اقدامات قانونی ریاض برای حفظ امنیتش حمایت کرد. جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس نیز با «خطرناک» خواندن اقدامات گروههای همسو با ایران در عراق، بر همبستگی کامل کشورهای عضو با عربستان تأکید کرد. این اجماع نشاندهنده آن است که کشورهای منطقه، تهدید زیرساختهای انرژی را «خط قرمز» مشترکی میبینند که پاسخ نظامی به آن را مشروع میسازد.
تهران؛ هشدار درباره «اشتباه محاسباتی» و گسترش جنگ
واکنش مقامات جمهوری اسلامی ایران به این تحولات، آمیزهای از نفی دخالت و هشدار نظامی بود. یک مقام نظامی در گفتوگو با رسانههای داخلی ایران (صداوسیما)، انتساب حملات به ایران را یک «اشتباه محاسباتی بزرگ» خواند که میتواند پیامدهای ناگواری برای مهاجمان داشته باشد.
وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیهای رسمی، حملات مشترک آمریکا و عربستان را «تجاوزکارانه» و در راستای «مطامع رژیم صهیونیستی» برای گسترش دامنه جنگ در منطقه غرب آسیا توصیف کرد. رسانههای داخلی ایران، از جمله خبرگزاری فارس، با پوشش اخبار تلفات حشدالشعبی در بصره، بر «نقض حاکمیت عراق» تأکید کردند. این واکنشها نشان میدهد که تهران ورود مستقیم عربستان به خاک عراق را نه یک اقدام دفاعی ساده، بلکه بخشی از یک استراتژی کلانتر برای محدود کردن نفوذ منطقهای خود قلمداد میکند.
دولت بغداد؛ سردرگمی در میانه آتش
واکنش دولت علی الزیدی، نخستوزیر عراق، بازتابدهنده وضعیت شکننده و دشوار این کشور است. الزیدی که پیشتر دستور تحقیق درباره منشأ حملات پهپادی را صادر کرده بود، با لغو دیدار برنامهریزیشده خود با محمد بن سلمان در جده، عمق نارضایتی خود را از وقوع درگیری در خاک کشورش نشان داد. بغداد از یک سو توان مهار گروههای مسلح تحت چتر حشدالشعبی را ندارد و از سوی دیگر، نمیتواند هزینههای دیپلماتیک و اقتصادی تیره شدن روابط با ریاض را متحمل شود.
تأیید کشته و زخمی شدن نیروهای تیپ ۳۰ حشدالشعبی در بیانیه رسمی این سازمان، فشارها را بر دولت الزیدی دوچندان کرده است. در حالی که حشدالشعبی در بیانیه خود اعلام کرده که به دنبال تنش بیشتر نیست، ائتلاف «مقاومت اسلامی عراق» با لحنی تهدیدآمیز، پاسخ به عربستان و آمریکا را «اجتنابناپذیر» خوانده است.
پیامدهای موازنه جدید
مجموعه واکنشها نشان میدهد که منطقه با یک «عراقِ جدید» روبروست که دیگر به عنوان حیاط خلوتِ امن برای عملیاتهای غیررسمی شناخته نمیشود. ورود علنی عربستان به این تقابل، نشاندهنده چند واقعیت است:
بینالمللی شدن بحران: حمایت نخستوزیر اسپانیا و کشورهای حاشیه خلیج فارس از ریاض، نشان میدهد که عربستان موفق شده است امنیت انرژی را به امنیت بینالملل گره بزند.
شکاف در بلوک شیعی: واکنش مقتدی صدر ثابت کرد که لزوماً تمامی جریانهای قدرتمند شیعه در عراق با استراتژی تقابلی گروههای همسو با ایران موافق نیستند.
خطر جنگ تمامعیار: تهدیدات «مقاومت اسلامی عراق» مبنی بر هدف قرار دادن منافع عربستان، میتواند چرخه انتقامجویی را به سمتی ببرد که حتی توافقات دیپلماتیک پیشین میان تهران و ریاض را نیز به کلی نابود کند.
در نهایت، واکنشها به این رخداد نشان داد که اگر دولت عراق نتواند به وعده خود مبنی بر «جلوگیری از استفاده از خاک این کشور علیه همسایگان» عمل کند، احتمال تبدیل شدن شهرهای عراق به صحنه اصلی نبرد مستقیم میان قدرتهای منطقهای، بیش از هر زمان دیگری محتمل است. حملات شب گذشته، تنها یک عملیات نظامی نبود؛ بلکه زنگ خطری بود که واکنشهای دیپلماتیک و سیاسی به آن، خبر از روزهای پرالتهابی برای ژئوپلیتیک منطقه میدهد.
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
- رژه مسلحانه امروز در تهران؛ پادگانسازی فضای عمومی و ابعاد میلیتاریزهکردن جامعه
