با قرائت بیانیهای مشترک در مقر سازمان ملل متحد، ۸۰ کشور جهان با اشاره به اخلال در امنیت انرژی و تجارت بینالملل، خواستار بازگشایی فوری، کامل و بدون قید و شرط تنگه هرمز و توقف تهدیدها در بابالمندب شدند. این ائتلاف گسترده بینالمللی در حالی شکل گرفته که رسانهها و چهرههای سیاسی داخل ایران این اقدام هماهنگ را یک «سیاهبازی سیاسی» تحت فشار واشنگتن توصیف کردهاند؛ همزمان اما، در لایههای پنهان دیپلماسی، وزارت امور خارجه ایران طرحی مشروط را برای بازگشایی این شریان حیاتی ظرف مدت هفت روز روی میز ایالات متحده قرار داده است.
گسترش فشار بینالمللی در نیویورک؛ اجماع ۸۰ کشور
روز پنجشنبه، ۲۴ سپتامبر (۲ مهرماه)، مقر سازمان ملل متحد در نیویورک شاهد صدور بیانیهای مشترک بود که طی آن ۸۰ کشور جهان نسبت به ناامنی مسیرهای دریانوردی در خاورمیانه و تهدید خطوط انتقال انرژی ابراز نگرانی کردند. متن این بیانیه که توسط عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین در صحن سازمان ملل قرائت شد، علاوه بر حمایت اعضای شورای همکاری خلیج فارس، از پشتیبانی گسترده قدرتهای غربی از جمله آلمان و اتحادیه اروپا نیز برخوردار بود.
در این بیانیه، امضاکنندگان اقدامات جمهوری اسلامی در تنگه هرمز را تهدیدی مستقیم علیه حقوق دریانوردی و امنیت بینالمللی خوانده و بر ضرورت تردد ایمن و بدون مانع کلیه شناورهای تجاری—بدون وضع هرگونه عوارض غیرقانونی—تأکید کردند. کایا کالاس، هماهنگکننده سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و یوهان وادهفول، وزیر خارجه آلمان نیز در حاشیه مجمع عمومی، حمایت رسمی خود را از این موضع اعلام کردند.
بخش دیگری از این بیانیه به تحولات دریای سرخ و آبراه بابالمندب اختصاص داشت. امضاکنندگان، پیشرویهای نیروهای انصارالله (حوثیهای یمن) به سمت این تنگه راهبردی و ازسرگیری حملات موشکی و پهپادی علیه عربستان سعودی و خطوط کشتیرانی تجاری را بهشدت محکوم کرده و هشدار دادند که این اقدامات، بیثباتی ژئوپلیتیک و خطرات متوجه ثبات اقتصاد جهانی را به سطحی بیسابقه ارتقا داده است.
پاسخ تهران: تقبیح «سیاهبازی» و تأکید بر شروط امنیتی
در داخل ایران، بازتاب موضع مشترک این هشتاد دولت با واکنشهای اعتراضی تندی در محافل رسانهای و ساختار تصمیمگیری روبهرو شد. خبرگزاری مهر در تحلیلی به نقل از منابع داخلی و منطقهای، بیانیه مذکور را یک «سیاهبازی» هماهنگشده تحت فشار مستقیم آمریکا و اسرائیل قلمداد کرد و نوشت که این کشورها بدون توجه به علل ریشهای بحران و تجاوزات پیشین به حاکمیت ملی ایران، انگشت اتهام را بهسوی اقدامات تدافعی تهران نشانه رفتهاند.
رسانههای داخلی با ارجاع به رخدادهای نظامی اسفندماه گذشته—که طی آن حملاتی علیه مواضع و فرماندهان جمهوری اسلامی صورت گرفت و منجر به جان باختن غیرنظامیان از جمله دانشآموزان مدرسهای در میناب شد—اقدامات حفاظتی و نظارتی در تنگه هرمز را واکنشی دفاعی و تدبیری برای حفظ امنیت ملی تعبیر کردند. از نگاه این رسانهها، سکوت جامعه جهانی در برابر بمبارانهای متوالی سالهای گذشته در یمن و همزمان محکوم کردن اقدامات دفاعی صنعا و تهران، نشاندهنده استانداردهای دوگانه و سوگیری سیاسی این بیانیه است.
در همین چارچوب، محسن رضایی، از چهرههای نظامی و سیاسی ارشد، صراحتاً اعلام کرد که تنگه هرمز «تا زمان اجرای کامل شروط تعیینشده از سوی ایران» بازگشایی نخواهد شد؛ گزارهای که مؤید تلاش تهران برای بهکارگیری این تنگه استراتژیک بهعنوان ابزاری قاطع در بازدارندگی ژئوپلیتیک است.
تحرکات دیپلماتیک؛ پیشنهاد بازگشایی ظرف هفت روز و پاسخ واشنگتن
با وجود موضعگیریهای سرسختانه رسانهای، فضای دیپلماتیک نشاندهنده وجود کانالهای باز برای چانهزنی است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه نشستهای سازمان ملل از ارائه طرحی معین برای کاهش بحران خبر داد. بر اساس اظهارات عراقچی، تهران آمادگی دارد تا در صورت تأمین پیششرطهای مورد نظر، تنگه هرمز را «ظرف مدت هفت روز» بازگشایی کند.
وزیر امور خارجه تصریح کرد که این شروط پیشتر در چارچوب «تفاهمنامه اسلامآباد» صورتبندی شده بودهاند و موضوعی تازه نیستند. بسته پیشنهادی ایران شامل مواردی بنیادین نظیر: توقف کامل تنشها و آتشبس در جبهههای درگیری از جمله لبنان، آزادسازی بیش از ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران، لغو تحریمهای نفتی و پایان دادن به محاصره دریایی است.
در واکنش به طرح این شروط، مقامهای کاخ سفید با اتخاذ رویکردی محتاطانه به رسانهها پاسخ دادند. سخنگوی دولت آمریکا در پاسخ به پرسش خبرنگاران در خصوص پیشنهاد ارائهشده از سوی تهران اظهار کرد: «ما از طریق میانجیها در حال انجام گفتوگوهای مثبت و سازندهای با ایران هستیم.» این لحن محتاطانه حاکی از آن است که واشنگتن در عین همراهی با بیانیه ۸۰ کشور، ترجیح میدهد پنجره تعامل غیرمستقیم را مسدود نکند.
چالشهای استراتژی اهرمسازی از گلوگاههای دریایی
بررسی ابعاد این بحران آشکار میسازد که جمهوری اسلامی در میانه یک قمار راهبردی با ریسکهای فزاینده قرار گرفته است. کنترل بر تنگه هرمز که روزانه بخش معتنابهی از نفت خام جهان از آن عبور میکند، اگرچه از حیث تاکتیکی قویترین ابزار فشار ایران برای مقابله با تحریمها و فشارهای نظامی خارجی به شمار میرود، اما همزمان هزینههای دیپلماتیک گزافی به دنبال دارد.
پیوستن ۸۰ کشور به بیانیهای که مستقیماً اقدامات تهران و حوثیها را محکوم میکند، زنگ خطری جدی برای سیاست خارجی ایران است. این بیانیه نشان میدهد که مسدودسازی یا ایجاد محدودیت در ترانزیت انرژی، بهسرعت قادر است منافع متضاد قدرتهای غربی، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و حتی مشتریان سنتی انرژی را همسو کرده و ایران را در معرض یک انزوای چندجانبه بینالمللی قرار دهد. قرائت این متن از سوی وزیر خارجه بحرین نیز نشان داد که روند مصالحهجوییهای منطقهای اخیر میان تهران و همسایگان جنوبیاش تا چه میزان در برابر بحرانهای دریانوردی آسیبپذیر است.
از سوی دیگر، پیوند زدن بازگشایی تنگه هرمز به رفع تحریمهای نفتی و آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار دارایی بلوکهشده، از نیازمندیهای فوری اقتصاد داخلی ایران به منابع ارزی پرده برمیدارد. اما این استراتژی در فضای بینالملل ممکن است از سوی واشنگتن نوعی «باجگیری امنیتی» تعبیر شده و بهجای امتیازدهی اقتصادی، به اجماعسازی نظامی برای اسکورت نفتکشها و افزایش حضور ناوگانهای خارجی در خلیج فارس منتهی شود.
چشمانداز بحران
رویکرد کنونی تهران میان دو راهبرد در نوسان است: اصرار بر خطوط قرمز دفاعی و عدم عقبنشینی در ادبیات عمومی از یک سو، و تلاش برای تبدیل بحران امنیتی به امتیازهای ملموس اقتصادی در مذاکرات پشتپرده از سوی دیگر.
اگر مذاکرات غیرمستقیم کنونی نتواند فرمولی مرضیالطرفین برای آزادسازی منابع مسدودشده و کاهش سطح تنشها در جبهههای منطقهای به بار آورد، اصرار بر تداوم انسداد تنگه هرمز ممکن است اجماع ۸۰ کشور مذکور را از یک اعلام موضع دیپلماتیک به سمت سازوکارهای عملیاتی و امنیتی مشترک سوق دهد؛ سناریویی که فرجام آن جز تصاعد خطر برخورد نظامی مستقیم در آبهای خلیج فارس و تعمیق تنگناهای اقتصادی کشور نخواهد بود.
- فلج کامل هوانوردی جمهوری اسلامی؛ محاصره هوایی منطقهای و انزوای فزاینده تهران
- سخنرانی نخست وزیر اسرائیل در سازمان ملل متحد؛ افشاگری علیه سرکوبگری و جنگافروزیهای منطقهای رژیم ایران
- وابستگی نظامی و اطلاعاتی جمهوری اسلامی به چین؛ افشای نقش پکن در حملات مرگبار سپاه علیه نیروهای آمریکایی
- همهپرسی ۲۰۱۷ کردستان در نهمین سالروز؛ از یک قرن ستم ساختاری تا مقاومت در برابر جبر ژئوپلیتیک
- مطالبه ۸۰ کشور برای بازگشایی فوری تنگه هرمز؛ از انتقاد رسانههای تهران تا طرح ۷ روزه دیپلماسی مشروط
