با تشدید تحرکات نظامی در خلیج فارس و بالا گرفتن هشدارهای لفظی میان واشنگتن، تل‌آویو و تهران، نشانه‌های بازگشت سایه جنگ، بیش از هر زمان دیگری در زیست روزمره جامعه ایران نمایان شده است. در حالی که اظهارات رسمی در پایتخت‌ها حول محور بازدارندگی، مقاومت و ضرب‌الاجل‌های نظامی می‌چرخد، گزارش‌های میدانی از جمله روایت تازه خبرگزاری آسوشیتدپرس نشان می‌دهد که در سطح جامعه، پدیده‌هایی نظیر آماده‌باش فردی، انبار کالاهای اساسی و حتی تمایل به ترک مراکز جمعیتی بزرگ، بازتابی از یک فرسایش روانی و اقتصادی عمیق در میان شهروندان ایران است.
زندگی در وضعیت اضطرار: از ذخیره‌سازی تا مهاجرت به مناطق امن‌تر
بر اساس داده‌های میدانی گزارش آسوشیتدپرس از پایتخت ایران، اضطراب ناشی از احتمال وقوع درگیری مجدد، ساختار رفتاری خانوارهای طبقه متوسط و فرودست را دستخوش تغییر کرده است. در شرایطی که هنوز نشانه‌های ویرانی ناشی از تبادل آتش و حملات ماه‌های گذشته در برخی مناطق شهری تهران ترمیم نشده است، بخشی از شهروندان برای رویارویی با روزهای سخت‌تر به اقدامات پیشگیرانه روی آورده‌اند.
خرید فراتر از نیاز اقلام ماندگار مانند کنسرو، برنج و روغن خوراکی، در کنار ذخیره داروهای عمومی و بدون نسخه، واکنش مستقیم طبقات اجتماعی به هشدارهایی است که احتمال هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های حیاتی را مطرح می‌کنند. در کنار ذخیره‌سازی اقلام معیشتی، تمایل به جابه‌جایی موقت و ترک پایتخت به‌سمت شهرهای شمالی یا مناطق کم‌خطرتر کشور نیز گزارش شده است؛ روندی که گرچه هنوز به موج گسترده تخلیه شهری بدل نشده، اما از فروریختن احساس امنیت پایدار در مراکز عمده جمعیتی حکایت دارد.
تلاقی بحران معیشت و تنگنای محاصره دریایی
آنچه پذیرش ریسک جنگ را برای جامعه شهری ایران دشوارتر از بحران‌های پیشین می‌سازد، پیوند مستقیم ناامنی نظامی با فروپاشی قدرت خرید است. محاصره بنادر و اختلال شدید در صادرات نفت، در کنار افزایش ناامنی در مسیرهای کشتیرانی تنگه هرمز، زنجیره تأمین مالی و وارداتی کشور را با فشاری بی‌سابقه روبه‌رو کرده است.
آمارها نشان می‌دهند که تورم کالاهای خوراکی—از جمله رشد بیش از ۶۰ درصدی بهای برنج و جهش ۱۵۰ درصدی قیمت گوشت قرمز در ماه‌های اخیر—توان مالی خانوارها را برای مدیریت بحران به‌شدت محدود کرده است. در این شرایط، انجام یک نوبت خرید معمولی اقلام ضروری، می‌تواند بخش عمده‌ای از یک حقوق پایه یا میانه ماهانه (در حدود ۴۰ میلیون تومان) را ببلعد. هم‌زمان، کمبود داروهای تخصصی به یکی از ملموس‌ترین پیامدهای این محاصره اقتصادی و لجستیکی تبدیل شده است؛ وضعیتی که آسیب‌پذیری شهروندان عادی را در برابر هرگونه شوک تازه دوچندان می‌کند.
محسن هاشمی رفسنجانی: افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها، عملاً توان اجرایی دولت را برای مدیریت روزمره امور به پایین‌ترین سطح رسانده است
این فرسایش اقتصادی هشدارهای سیاسیون را نیز در پی داشته است. محسن هاشمی رفسنجانی، فعال سیاسی، اخیراً در یادداشتی در روزنامه «سازندگی» با اشاره به جهش نرخ ارز تصریح کرد که افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها، عملاً توان اجرایی دولت را برای مدیریت روزمره امور به پایین‌ترین سطح رسانده است. هشداری که بازتاب‌دهنده نگرانی بخش‌هایی از حاکمیت نسبت به تاب‌آوری اقتصادی کشور در صورت طولانی‌تر شدن بن‌بست است.
دکترین مقاومت رسمی در برابر فرسایش تاب‌آوری عمومی
با وجود فشارهای معیشتی فزاینده بر جامعه، نگاه دستگاه‌های تصمیم‌گیر در تهران با منطق متفاوتی هدایت می‌شود. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که ساختار حکمرانی تمایلی ندارد تحت فشارهای اقتصادی یا تهدید به حمله، موضع خود را در مذاکرات تغییر دهد.
ساسان کریمی، استاد سیاست خارجی دانشگاه تهران، در تحلیل این پارادوکس تأکید دارد که فشارهای اقتصادی اهرم مؤثری برای وادار ساختن تهران به عقب‌نشینی سیاسی نبوده و محاسبات تصمیم‌گیران بر پایه تداوم مقاومت استوار است؛ چراکه این باور وجود دارد که تنها ایستادگی می‌تواند محاسبات واشنگتن را به نفع موازنه مجدد تغییر دهد.
هدف استراتژیک تهران برابری تسلیحاتی متعارف با آمریکا نیست، بلکه نشان دادن این واقعیت است که هیچ سطحی از حملات نظامی یا فشار اقتصادی قادر به فروپاشی مرکز فرماندهی و تصمیم‌گیری سیاسی نخواهد بود
از سوی دیگر، علی‌اصغر شفیعیان، مشاور رسانه‌ای مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، بر این باور است که بازسازی توان مدیریتی پس از بحران‌های گذشته نشان‌دهنده ظرفیت ساختار برای حفظ عملکرد در شرایط اضطراری است. از منظر این تحلیلگران، هدف استراتژیک تهران برابری تسلیحاتی متعارف با آمریکا نیست، بلکه نشان دادن این واقعیت است که هیچ سطحی از حملات نظامی یا فشار اقتصادی قادر به فروپاشی مرکز فرماندهی و تصمیم‌گیری سیاسی نخواهد بود.
با این همه، منتقدان خاطرنشان می‌کنند که «بقا و تداوم ساختار تصمیم‌گیری» لزوماً به‌معنای «تاب‌آوری اقتصادی و زیرساختی جامعه» نیست. فاصله‌ای مشهود میان استراتژی بازدارندگی در سطوح عالی با واقعیت شکننده زیرساخت‌های درمانی، انرژی و معیشتی مردم وجود دارد؛ فاصله‌ای که در صورت بروز دور تازه‌ای از نبرد می‌تواند تبعات انسانی و مدنی سنگینی به دنبال داشته باشد.
ابهام‌های ژئوپلیتیک و انسداد مسیرهای دیپلماتیک
نگرانی افکار عمومی در ایران هم‌زمان با تحولات انتخاباتی در آمریکا و اسرائیل تشدید شده است. دونالد ترامپ با لحنی تهاجمی بر افزایش دامنه فشارها تأکید دارد و بنیامین نتانیاهو نیز لحن تهدیدآمیز خود را تشدید کرده است.
قهرمان‌پور: در صورت ازسرگیری درگیری‌ها، نگرانی حاکمیت فراتر از ابعاد صرفاً نظامی خواهد رفت و به‌سمت پیش‌بینی سناریوهای مهار بحران داخلی، تشدید محدودیت‌های ارتباطی و اینترنتی و مدیریت فضای عمومی حرکت خواهد کرد تا مانع از هم‌پوشانی فشارهای خارجی و ناآرامی‌های اجتماعی شود
رحمان قهرمان‌پور، تحلیلگر ارشد روابط بین‌الملل در تهران، معتقد است که ماندگاری نتانیاهو در قدرت خطر ازسرگیری جنگ تمام‌عیار را دوچندان می‌کند؛ زیرا رویکرد امنیتی تل‌آویو بر مبنای پذیرش ریسک‌های بالا استوار است. قهرمان‌پور همچنین هشدار می‌دهد که در صورت ازسرگیری درگیری‌ها، نگرانی حاکمیت فراتر از ابعاد صرفاً نظامی خواهد رفت و به‌سمت پیش‌بینی سناریوهای مهار بحران داخلی، تشدید محدودیت‌های ارتباطی و اینترنتی و مدیریت فضای عمومی حرکت خواهد کرد تا مانع از هم‌پوشانی فشارهای خارجی و ناآرامی‌های اجتماعی شود.
اگرچه رفت‌وآمدهای دیپلماتیک اخیر—از سفر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان به تهران تا تلاش‌های میانجی‌گرانه بازیگران منطقه‌ای چون قطر—نشان‌دهنده وجود اراده‌ای بین‌المللی برای مهار انفجار نظامی است، اما فاصله عمیق میان پیش‌شرط‌های دو طرف مانع از پیشرفت پایدار مذاکرات شده است. تهران بر لغو محاصره دریایی، تسهیل فروش نفت و توقف تهدیدات پیش از هرگونه تعامل اصرار دارد؛ در حالی که واشنگتن خواهان امتیازات کلیدی پیش از کاستن از شدت اهرم‌های بازدارنده خویش است.
جامعه امروز ایران در تقاطع سه‌گانه «فشارهای نظامی برون‌مرزی»، «فرسودگی شدید اقتصادی» و «استراتژی انطباقی اما پرهزینه حاکمیت» گرفتار مانده است. روایت شهروندانی که به ذخیره آذوقه یا فرار از پایتخت فکر می‌کنند، نه ناشی از یک هراس کوتاه‌مدت، بلکه برآمده از تجربه زیسته ماه‌های پرالتهاب اخیر و ناامیدی از گشایش سریع در بن‌بست دیپلماتیک موجود است. در چنین فضایی، چالش واقعی تنها دفع حملات نظامی محتمل نخواهد بود؛ بلکه ترمیم شکاف میان توان زیست‌پذیری یک جامعه فرسوده و هزینه‌های فزاینده دکترین مقابله ژئوپلیتیک است.
- میان اضطراب اجتماعی و بن‌بست دیپلماتیک؛ جامعه ایران در بیم و امید گریز از درگیری فراگیر
- تورم در آستانه ۸۰ درصد و سقوط صادرات؛ اقتصاد ایران به کدام سو می‌رود؟
- دیپلماسی در سایه یک پیمان دفاعی؛ بازخوانی نشست چهارجانبه تهران با اعضای پیمان مکه
- تشدید برخوردهای قضایی و افزایش نگرانی‌ها از وضعیت بازداشت‌شدگان در سراسر ایران
- هجوم ساکنان کلان‌شهر تهران به بازار ارزاق عمومی در سایه تشدید نزاع‌های فرامنطقه‌ای
