از زمان آغاز درگیری در غزه میان اسرائیل و جنبش «حماس»، ترکیه بر لبهای بسیار باریک حرکت میکند؛ یعنی میکوشد نوعی توازن میان دو طرف ایجاد کند و سپس نقش میانجی را ایفا کند تا به دستاوردهای سیاسی عملگرایانه برسد. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، نیز از بهرهبرداری از هر وضعیت یا جنگی که در منطقه رخ میدهد برای منافع خود دست برنمیدارد؛ افزون بر این، او نمیخواهد هیچ طرفی را به سود طرف دیگر از دست بدهد، بهویژه اسرائیل را، آن هم در حالی که اخیرا اظهاراتی پوپولیستی و پرطمطراق مطرح کرده است.
با وجود آنکه آنکارا درخواست از رهبران «حماس» برای ترک خاک خود را تکذیب کرده، چندین نشانه تأیید میکند که رابطه این جنبش با ترکیه در پی حمله اخیرش به اسرائیل آسیب دیده است. به نظر میرسد اردوغان امروز در وضعیتی بسیار دشوار قرار دارد، زیرا نمیتواند به سود یک طرف و به زیان طرف دیگر موضع بگیرد. در اینجا، پس از انتشار خبرهایی درباره متزلزلشدن رابطه او و اعضای حزبش با «حماس»، او موضع گرفت تا به شکلی غیرمستقیم ثابت کند که کاملا به نفع تلآویو جانبداری نمیکند؛ آن هم با مطرح کردن اظهاراتی پوپولیستی که پیشتر نیز به آنها عادت داشته است. او گفت: «جنبش حماس یک سازمان تروریستی نیست، بلکه گروهی آزادیبخش است که برای دفاع از سرزمین خود میجنگد»، و اعلام کرد سفر برنامهریزیشدهاش به اسرائیل را لغو میکند.
اما نکته قابل توجه اینجاست که او پیشنهاد برگزاری یک کنفرانس بینالمللی صلح میان دو طرف را مطرح کرد؛ و این خود دلیلی است بر اینکه در عین حال نمیخواهد رابطهاش با اسرائیل را متزلزل کند. به بیان دیگر، این مرد که به مواضع فرصتطلبانهاش شناخته میشود، میخواهد از روابط و تماسهای خوب خود با دو طرف درگیری در غزه بهره ببرد، افزون بر آنکه از روابطش با طرفهای خارجی مؤثر در پرونده فلسطین نیز استفاده کند، تا در نهایت و پیش از هر چیز منافع خود را به بهای آنچه اکنون در منطقه میگذرد محقق سازد. این امر از طریق پیروی از سیاستی صرفا عملگرایانه در چارچوب اتخاذ موضعی بیطرفانه یا متوازن، اگر بتوان چنین گفت، انجام میشود.
ترکیه لحن خود را در قبال اسرائیل تغییر میدهد
سخنان اخیر اردوغان که درباره «حماس» سرشار از پوپولیسم بود، با واکنشی تند از سوی اسرائیل روبهرو شد؛ جایی که لیور هایات، سخنگوی وزارت خارجه اسرائیل، گفت: «اسرائیل با انزجار اظهارات تند رئیسجمهور ترکیه درباره سازمان تروریستی حماس را رد میکند».
هایات افزود که «حماس سازمانی تروریستی و پست است که از داعش هم بدتر است و به شکلی وحشیانه و عامدانه غیرنظامیان را میکشد و آنها را گروگان میگیرد، افزون بر اینکه از مردم خود بهعنوان سپر انسانی استفاده میکند»، و افزود که «تلاش اردوغان برای دفاع از این سازمان تروریستی و سخنان تحریکآمیز او، نه جنایتهایی را که تمام جهان دیده تغییر خواهد داد و نه این واقعیت را که حماس برابر با داعش است».
از سوی دیگر، اردوغان بر ادامه استفاده از همه ابزارهای «سیاسی، دیپلماتیک و نظامی لازم» تأکید کرد و در عین حال به آمادگی کشورش برای ایفای نقش ضامن برای طرف فلسطینی اشاره کرد و گفت نظام ضمانتهای پیشنهادی، مؤثرترین راه برای تحقق ثبات در کوتاهمدت و میانمدت است.
او همچنین پیشنهاد برگزاری یک کنفرانس بینالمللی صلح میان اسرائیل و فلسطین را مطرح کرد و از کشورهای عربی خواست حمایت معنوی و مالی خود را از این امر ارائه دهند، در حالی که مردم فلسطین را به «اتحاد برای عمل بهصورت یکپارچه در راه حل دو کشوری» فراخواند.
بر اساس گزارشهای غربی و دیدگاههای کارشناسان، «دولت عدالت و توسعه» با جنگ غزه با رویکردی عملگرایانه برخورد کرده است. در حالی که اجازه داد در چندین منطقه در حمایت از آنچه «مقاومت فلسطینی» خوانده میشود تظاهرات برگزار شود، تماسها و دیدارهای خود را با رهبران منطقه در روزهای اخیر افزایش داد و کوشید نقش میانجی را ایفا کند، با این حال از دست دادن رابطهاش با اسرائیل را نیز برنمیتابد؛ رابطهای که در دوره گذشته پیشرفت زیادی داشته است. مقامهای سیاست خارجی ترکیه نیز اخیرا به رسانهها گفتهاند که ترکیه سخت در تلاش است مسئله تبادل اسرا میان اسرائیل و «حماس» را حل کند، افزون بر این ادعا که خطوط ارتباطیاش با هر دو طرف باز است تا موانع را برطرف کرده و رسیدن به نوعی آتشبس میان دو طرف را تضمین کند.
این اظهارات اردوغان همزمان شد با سفر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، به کشور قطر در روز گذشته چهارشنبه؛ جایی که او با همتای قطری خود، محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، برای بررسی بحران ادامهدار در غزه دیدار کرد. فیدان در جریان یک کنفرانس خبری مشترک در دوحه تأکید کرد که هرگونه عملیات زمینی در نوار غزه «این وحشیگری را به یک قتلعام به تمام معنا تبدیل خواهد کرد»، و اشاره کرد که افزایش مرگ و ویرانی، موجب افزایش واکنشها در منطقه میشود؛ آنگونه که خبرگزاری ترکیهای «آناتولی» نقل کرده است.
بنابراین، میتوان گفت اظهارات اردوغان و فیدان نشان میدهد که ترکیه شروع کرده در مسیری دیگر، متفاوت از آنچه در آغاز جنگ غزه در پیش گرفته بود، حرکت کند؛ از طریق مطرح کردن سخنانی متفاوت با گذشته، و همزمان ارتباط با کشورهای همسایه، بهویژه آنهایی که روابط خوبی با «حماس» دارند مانند قطر، برای فشار بر دو طرف درگیری، بهویژه اسرائیل که تا امروز به حمله خود علیه «حماس» ادامه میدهد، با این پیام که «زمان آن رسیده است که پشت میز مذاکره بنشینید و جنگ و خونریزی را متوقف کنید»، و اینکه خونریزی و ویرانی بیشتر به سود هیچ طرفی نیست.
فرصتطلبی در گفتمان اردوغان
در این باره، سامح مهدی، نویسنده و پژوهشگر سیاسی، میگوید ترکیه با اسرائیل روابط تاریخی و نزدیکی دارد و «حزب عدالت و توسعه» و در رأس آن اکنون رجب طیب اردوغان، این روابط عملگرایانه و منافع مشترک را به خطر نمیاندازد.
این روابط به دههها پیش بازمیگردد، مشخصا با توافق تجارت آزاد در دهه نود، و حجم مبادلات تجاری میان دو طرف چند برابر شده و حوزهها و دامنههای شراکت اقتصادی راهبردی نیز گسترش یافته است. همچنین شرکتهای ترکیهای در ایجاد زیرساخت در اسرائیل مشارکت کردهاند؛ امری که از خلال نقش شرکت ترکیهای «یلمازلار» آشکار میشود؛ نقشی که رو به گسترش است، چنانکه این پژوهشگر سیاسی به وبسایت «الحل نت» میافزاید.
پژوهشگر سیاسی، سامح مهدی، برای وبسایت «الحل نت»
این پژوهشگر سیاسی همچنین اشاره میکند که «از سال 1949، یعنی یک سال پس از اعلام و تأسیس دولت اسرائیل، روابط ترکیه و اسرائیل آغاز شد»، اما نقش کنونی ترکیه در قبال اسرائیل از تحولات جدید و عملگرایانهای پرده برمیدارد که به تلاش اردوغان برای پیشتازی در ایفای نقشی فعال با رنگوبوی اسلامی در قبال مسئله فلسطین مربوط میشود.
این علاوه بر تلاش او برای برقراری روابط با «حماسِ» اسلامگراست، بهگونهای که در خدمت اهداف داخلی و منطقهای او باشد که در احیای نظریه «عثمانیگری نوین» تجلی مییابد. همانگونه که اردوغان برای رهبران گروههای اسلامگرا مانند «اخوانالمسلمین» که در شماری از کشورهای عربی تروریستی طبقهبندی شدهاند و برخی از آنان احکام قضایی مرتبط با خشونت و ترور مقامهای دولتی دارند، پناهگاههای امن فراهم میکند، برخی از رهبران «حماس» نیز در خاک ترکیه حضور دارند؛ به تعبیر این تحلیلگر سیاسی، سامح مهدی.
روشن است که اردوغان میخواهد بر دو طناب بازی کند. اظهارات متناقض او از زمان آغاز بحران غزه تا امروز نیز به همین امر اشاره دارد. او از یک سو نمیخواهد محبوبیت خود را از دست بدهد و میخواهد خود را بهعنوان «قهرمان امت اسلامی» نشان دهد، و از سوی دیگر نمیخواهد روابط ترکیه با اسرائیل که منافع مشترک فراوانی آنها را به هم پیوند میدهد، متزلزل شود؛ بهویژه در بخش تجارت که حجم تجارت مشترک میان دو طرف به بیش از 9 میلیارد دلار در سال میرسد. ترکیه این موضوع را سال گذشته از طریق وزیر خارجه پیشین خود، مولود چاووشاوغلو، نیز تأیید کرد؛ زمانی که گفت حجم تجارت با اسرائیل با وجود همهگیری «کرونا» رو به افزایش است و توضیح داد که حجم مبادلات تجاری میان دو کشور در سال 2021 از 10 میلیارد دلار فراتر رفته است.
او همچنین آن زمان گفت گفتوگوی سیاسی و فنی با اسرائیل میتواند مبادلات تجاری را افزایش دهد و افزود: «امیدواریم شمار زیادی از گردشگران اسرائیلی را بپذیریم»، و اینکه بهبود روابط با اسرائیل میتواند به تحقق صلح در منطقه کمک کند. از اینجا این پرسش مطرح میشود: «چگونه ممکن است اردوغان به این آسانی و در شرایط کنونی از آنچه طی سالهای طولانی با اسرائیل ساخته بود چشم بپوشد و در ازای چه چیزی؟» بنابراین میتوان در اینجا نتیجه گرفت که اظهارات امروز او چیزی بیش از یک «گفتمان پوپولیستی» و یک رفتار فرصتطلبانه در هر جنگ و وضعیتی که پیش میآید، نیست.
ژست رهبری «مقاومت» و کسب محبوبیت
در مقابل، ترکها در انتظار «راهپیمایی بزرگ فلسطین» هستند که «حزب عدالت و توسعه» حاکم دو روز پیش به آن فراخوان داد و قرار است روز شنبه آینده در پارک فرودگاه آتاتورک برگزار شود. اردوغان روز چهارشنبه خواستار «تضمین بالاترین میزان مشارکت ممکن در این تجمع» شد و گفت: «در آن فقط پرچم خودمان و پرچم فلسطین را برافراشته خواهیم کرد»، و افزود: «مراتب قدردانی عمیق خود را از سیاستمداران، ورزشکاران، هنرمندان، روزنامهنگاران، سازمانهای غیردولتی و همه 85 میلیون شهروند خود که از گامهایی که برای مردم ستمدیده غزه برداشتیم حمایت کردند، ابراز میکنم».
با بازگشت به سامح مهدی، پژوهشگر سیاسی، اردوغان درباره مسئله فلسطین نقشی فرصتطلبانه ایفا میکند؛ از طریق حمایت از یک جناح مشخص و تقلیل مسئله به چهره اسلامگرای تندرو و مسلح آن، با در نظر گرفتن این نکته که روابط راهبردی با اسرائیل قطع نشده است.
در اینجا میتوان گفت که موضع انعطافپذیر ترکیه در قبال رویدادهای اخیر پس از حملات غافلگیرانهای که این جنبش علیه اسرائیل انجام داد، نشانگر سیاست عملگرایانه اردوغان است؛ تا آنجا که امر ثابت در آغاز رویدادها، دوری از محکومکردن و صفبندی مستقیم با «حماس» از موضع «مقاومت» بود، آنگونه که این محور مدعی است، و نیز جستوجوی نقش میانجیگری، آزادی گروگانها و یافتن نقشی که به روابط منطقهای ترکیه خدمت کند و آن را درگیر رویارویی و زیان در برابر اسرائیل نسازد؛ طبق تحلیلی که این پژوهشگر سیاسی ارائه میدهد.
حتی اشارات و اظهاراتی وجود دارد که نشان میدهد ترکیه پس از حملات 7 اکتبر از رهبران «حماس» و در رأس آنها اسماعیل هنیه خواسته کشور را ترک کنند، تا از شرمندگی ناشی از حضور آنان در آن زمان، همزمان با آغاز عملیات «طوفان الاقصی» و ظاهر شدن رهبران در حالی که پس از حملات به اسرائیل بر صفحه تلویزیون سجده شکر میکردند، پرهیز شود. با وجود تکذیب رسمی ترکیه، آنچه ثابت است خروج این رهبران از استانبول است، فارغ از اینکه این امر با تصمیم خودشان بوده یا تحت فشار کشور میزبان و با برداشته شدن حمایت از آنان؛ این را سامح مهدی، پژوهشگر سیاسی، در پایان سخنانش میگوید.
در همین راستا، وبسایت آمریکایی «المونیتور» پیشتر به نقل از یک منبع فلسطینی نوشت که گروههای فلسطینی، از جمله «حماس»، از موضع ترکیه راضی نیستند و بیانیههای آن را ناکافی میدانند، تا جایی که «آنها حتی سفیر اسرائیل را به وزارت خارجه فرا نخواندند».
گزارشهای غربی همچنین نقل کردند که اسماعیل هنیه هنگام اجرای حمله «طوفان الاقصی» در استانبول بوده، اما مقامهای ترکیه از او خواستهاند بهنرمی ترکیه را ترک کند؛ آن هم پس از انتشار تصاویری در شبکههای اجتماعی که او و دیگر اعضای «حماس» را در حال سجده شکر هنگام تماشای اخبار نفوذ از تلویزیون نشان میداد.
اما مرکز مبارزه با اطلاعات نادرست وابسته به ریاستجمهوری ترکیه، در پستی در پلتفرم «ایکس» تأکید کرد که «ادعاها مبنی بر اینکه رئیسجمهور ترکیه به مقامهای ارشد حماس دستور داده فورا ترکیه را ترک کنند، کاملا بیاساس است»، اما تحلیلگران دیگری به «الشرق الأوسط» گفتند که این تکذیب ریاستجمهوری ترکیه «با احتیاط و کمسروصدا» از طریق پلتفرم «ایکس» (توییتر سابق) و فقط به زبان عربی منتشر شده است.
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
