در حالی که سازمان ملل متحد برای برگزاری کنفرانس آینده خود درباره تغییر اقلیم و گرمایش جهانی با عنوان «کاپ ۲۸» در امارات متحده عربی آماده میشود، اظهارات نهادهای ذیربط در سراسر جهان نشان میدهد که منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از جمله مناطقی است که بیشترین آسیب را از تغییر اقلیم دیده است؛ آن هم در سایه نبودِ برنامهای روشن از سوی دولتهای این کشورها برای کاهش پیامدهای منفی.
«آیندهای فلاکتبار و واقعاً هولناک»؛ سازمانهای بینالمللی با این واژهها به کشورهای خاورمیانه و تا حدی کمتر به همه کشورهای جهان هشدار میدهند. پیامدهای تغییر اقلیم نیز با ثبت دماهای بیسابقه در بسیاری از کشورهای منطقه، دماهایی که این مناطق به آن خو نداشتهاند، آشکار شده است؛ نشانهای از ضرورت اقدام این کشورها برای متوقف کردن یا دستکم کاهش پیامدهای گرمایش جهانی.
پژوهشگرانی که پیگیر تغییرات اقلیمی هستند، در این زمینه اتفاق نظر دارند که دمای جهانی از دهههای پایانی قرن بیستم بهطور پیوسته در حال افزایش است؛ امری که به افزایش فراوانی موجهای گرما و شدت و طول هر یک از آنها انجامیده، بهگونهای که برخی موجهای گرما اکنون هفتهها یا شاید ماهها ادامه مییابند.
دماهای بیسابقه
کشورهای خاورمیانه امسال دماهای رکوردشکنی را ثبت کردهاند که در برخی کشورها از ۵۰ درجه فراتر رفته است. نکته تازه این است که موجهای بالای ۵۰ درجه چندین روز پیاپی ادامه داشتهاند و این چیزی است که این کشورها به آن عادت نداشتهاند؛ کشورهایی که بیشترشان معمولاً دارای آبوهوایی معتدل در تابستان توصیف میشوند.
برای نمونه، در مراکش طی چند روز گذشته دما از آستانه ۵۰ درجه سانتیگراد گذشت؛ آنگونه که وزارت تجهیزات و آب اعلام کرد، و این برای نخستین بار در تاریخ معاصر این کشور رخ داده است. وزارت کشاورزی مراکش نیز گفت این افزایش ناشی از صعود تودههای هوای گرم و خشکِ برخاسته از صحرای بزرگ به سوی مراکش است که باعث افزایش شدید دما شده است.
در سوریه نیز برخی مناطق شرقی طی روزهای گذشته دماهایی تا ۵۳ درجه سانتیگراد را ثبت کردند؛ موضوعی که بیشتر نهادها را ناچار به توقف کار کرد. همچنین سهشنبه گذشته در منطقهای در ایران دمای ۷۰ درجه سانتیگراد ثبت شد؛ سطحی بسیار شدید که توان انسان برای ماندن در فضای باز بیش از چند ساعت را تهدید میکند.
همچنین گزارشهای محلی نشان میدهد که دما در هفتههای اخیر بهطور منظم از ۶۰ درجه سانتیگراد در منطقه فراتر رفته است.
افزایش دما در منطقه خاورمیانه تنها به خشکی محدود نمانده است؛ در چند روز اخیر دمای سطح آب در خلیج به ۳۶.۴ درجه سانتیگراد رسید که بالاترین رقم در ۲۰ سال گذشته است.
دکتر احمد محمود الشریده، کارشناس محیط زیست و رئیس «انجمن توسعه انسان و محیط زیست اردن»، معتقد است که کشورهای خاورمیانه اکنون بیش از هر زمان دیگری به اقدامات فوری برای کاهش آثار منفی ناشی از تغییرات اقلیمی و افزایش دما نیاز دارند و به نقش بزرگی که شیوع ویروس «کرونا» در تسریع روندهای تغییرات اقلیمی ایفا کرده، اشاره کرد.
الشریده در گفتوگویی اختصاصی با «الحل نت» گفت: «افزایش دما بیتردید ناشی از گرمایش جهانی است، به سبب استفاده بیش از حد از سوختهای فسیلی. همهگیری کرونا نیز در این امر نقش داشت؛ زیرا کارخانهها در طول همهگیری برای مدتی طولانی متوقف شدند و وقتی دوباره به کار بازگشتند، با حداکثر ظرفیت خود شروع به کار کردند تا زیانهای اقتصادی را جبران کنند. بنابراین، مقادیر بیش از حد مجاز از گاز دیاکسید کربن به فضا فرستاده شد که باعث این گرمایش در سراسر جهان شد».
همه کشورهای جهان را دربر گرفته است
گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی همه کشورهای جهان را دربر گرفته و هیچ کشوری از آن در امان نمانده است. این پدیده همچنین تأثیر بزرگی بر منابع آبهای سطحی و زیرزمینی، پوشش جنگلی و امنیت غذایی داشته است؛ امری که باعث کاهش محصولات شده، بلکه برخی محصولات نیز بهطور کامل بر اثر افزایش دما و کمبود آب از بین رفتهاند.
به باور الشریده، «دولتها باید با نهادهای بینالمللی و مؤسسات جامعه مدنی برای کاهش پیامدهای این پدیدهها همکاری کنند و مهمترین این اقدامات، کشت محصولاتی است که به مقادیر زیادی آب نیاز ندارند و نیز مدیریت مصرف در بخشهای مختلف کشاورزی و صنعتی».
بر اساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۰ در نشریه «پلوس وان» منتشر شد، شبهجزیره عربستان در آینده بیشترین تأثیر را از موجهای گرما خواهد پذیرفت. یک تیم پژوهشی از مؤسسه فناوری «ماساچوست» نیز در سال ۲۰۱۹ اشاره کرده بود که دما و رطوبت بالای آینده، بهویژه در عربستان سعودی، ممکن است تا میانه تا پایان قرن و در بازههای ۲۰۴۷ تا ۲۰۵۲ و ۲۰۷۹ تا ۲۰۸۶، هنگامی که موسم حج بار دیگر در تابستان قرار میگیرد، موجب اختلال در موسم حج شود.
دمای کره زمین از اواخر قرن نوزدهم در نتیجه سوزاندن سوختهای فسیلی ۱.۲ درجه سانتیگراد افزایش یافته است؛ امری که موجهای گرما را داغتر، طولانیتر و پرتکرارتر کرده و افزون بر آن، عوامل حدی در نوسانات آبوهوایی مانند طوفانها و بارانهای شدید را تشدید کرده است.
تهدیدهای مضاعف علیه منطقه تا جایی پیش رفته که هشدارهایی درباره وقوع هزاران مرگومیر در سالهای آینده به دلیل ادامه افزایش دما داده شده است. این در کنار موجهای خشکسالی است که در چندین نقطه منطقه، بهویژه در کشورهای شمال آفریقا، آغاز شده و در برخی مناطق موجب موجهای مهاجرت مرتبط با اقلیم شده است.
تا این لحظه، کنفرانسهای سازمان ملل متحد مرتبط با مقابله با آثار تغییرات اقلیمی نتوانستهاند سازوکارهای روشنی ارائه دهند که بتواند گامهای عملی و کمکهای واقعی به کشورهایی را که در معرض پیامدهای گرمایش جهانی قرار دارند، بهویژه در خاورمیانه و شمال آفریقا، تضمین کند؛ چرا که همه کمکهایی که اعلام شدهاند، برای کشورهای توسعهیافته الزامآور نیستند، با آنکه همین کشورها مسئول نخستِ بیشترِ انتشارها در سیاره هستند.
کشورهای خاورمیانه ناچار خواهند بود در سالهای آینده اقداماتی سریع برای کاهش آثار افزایش دما اتخاذ کنند؛ زیرا مطالعات مربوطه بر ضرورت توسعه ابزارهای دیگری، غیر از تهویه مطبوع، برای حفاظت از شهروندان در برابر خطرات افزایش شدید دما تأکید دارند، افزون بر اعمال تدابیر بهداشت عمومی و برنامههای ملی برای حفاظت در برابر گرمای شدید.
آیا راهحلهایی وجود دارد؟
در نتیجه تداوم تغییرات اقلیمی و تأثیر آن بر منطقه، برنامهای وابسته به یک سازمان منطقهای در شرق آفریقا هشدار داده است که خشکسالی شدیدِ شاخ آفریقا امسال در معرض تشدید قرار دارد؛ امری که منطقه را به قحطیای سختتر از آنچه یک دهه پیش موجب صدها هزار مرگ شد، تهدید میکند. همچنین گزارشی از مرکز «پیشبینیها و کاربردهای اقلیمی» اشاره کرده است که پیشبینی بارش در چند ماه آینده کاهش در میزان بارندگی را ثبت خواهد کرد و بیتردید این امر فشار بیشتری بر زمینهای زیر کشت وارد خواهد کرد.
فاجعهای انسانی؛ این همان چیزی است که سازمانهای فعال در زمینه تغییرات اقلیمی درباره آن هشدار دادهاند. آثار خشکسالی از سالها پیش در کشورهای شاخ آفریقا آشکار شده بود، اما اخیراً در برخی بخشهای اتیوپی، کنیا، سومالی و اوگاندا که بهتازگی بهشدت از خشکسالی آسیب دیدهاند، دوچندان شده است؛ آن هم در میانه نبود برنامههای راهبردی که ساکنان را برای نحوه برخورد با این بحرانها راهنمایی کند.
تداوم بحرانها همچنین تهدید میکند که پدیده مهاجرت اقلیمی را تشدید کند، نه فقط در مناطق جنوب آفریقا. در دهههای آینده و مشخصاً تا سال ۲۰۵۰، برآوردهایی وجود دارد که نشان میدهد شمار افرادی که به سبب تغییرات اقلیمی در معرض مهاجرت و جابهجایی در داخل مرزهای کشورهای خود هستند، ممکن است تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۲۱۶ میلیون نفر برسد که از این میان حدود ۱۹ میلیون نفر از منطقه شمال آفریقا خواهند بود؛ بر اساس گزارشی از «بانک جهانی».
تا این لحظه، کشورهای خاورمیانه برنامهای روشن برای مقابله با تغییرات اقلیمی در دوره آینده اعلام نکردهاند؛ بلکه همه آنچه در مرحله کنونی انجام میشود، اظهارات و تدارک برای برگزاری کنفرانسهاست، در حالی که نگرانیها از وقوع فاجعهای در سالهای آینده همچنان ادامه دارد، آن هم در سایه نبود هرگونه آمادگی برای مواجهه با خطرات احتمالی.
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
