در پی تحولاتی که سوریه پس از فرار بشار اسد به مسکو، در اثر پیشروی گروههای «اپوزیسیون سوریه» به رهبری «هیئت تحریر الشام» به حلب، حماه، حمص و سپس پایتخت، دمشق، شاهد آن بود، «سوریه جدید» به کانون توجه بازیگران منطقهای و بینالمللی بدل شده است. با این حال، این دگرگونی در سوریه با مجموعهای از تحولات منطقهای پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ گره خورده و پیامدها و اثرات ژئوپلیتیکی و راهبردی آن تا این لحظه ادامه دارد؛ افزون بر انتخاب دونالد ترامپ به عنوان رئیسجمهور جدید ایالات متحده که بیتردید بر سیاستهای منطقهای در خاورمیانه تأثیرات روشنی خواهد گذاشت.
دگرگونیهایی که نظام «اسد» را درنوردید، همسنگ عمق تحولاتی است که در ماههای اخیر خاورمیانه را فراگرفته است؛ تحولاتی که همگان را بر سر یک دوراهی قرار دادهاند، بهویژه در سایه تلاطمهای نظام بینالملل و نوسانهای وضعیت منطقهای. از همین رو، تصویری که دمشق در چند روز پایانی اکتبر و پایان هفته نخست دسامبر به خود گرفت، به نقطهای تعیینکننده برای بسیاری از دیدگاههای سیاسی و ائتلافهای مستحکم و نیز منشأ پرسشهایی درباره آینده بدل شد. در این میان، مسئله کُردی به طور کلی، و وضعیت سیاسی «اداره خودگردان» در شمال و شرق سوریه، جایگاه نیروهای سوریه دموکراتیک (قسد) و فضای سیاسی سوریه نیز بازتابی از همین وضعیت پیچیده است؛ وضعیتی که نیازمند رویکردهای عینی و سازوکارهای تاکتیکی برای حل شماری از مسائل معلق در عرصه سیاسی است.
در گفتوگوی اختصاصی «الحل نت» با الهام احمد، رئیس مشترک هیئت روابط خارجی در «اداره خودگردان» شمال و شرق سوریه، پرداختن به مجموعهای از رویدادهای گذشته، از جمله وضعیت سوریه، و نیز ترسیم رویکردی سیاسی و عملی برای «سوریه جدید»، امری فوری و اجتنابناپذیر بود. احمد از فرصتهای سیاسی موجود برای گذار امن به یک دولت شهروند-محور مبتنی بر تکثر و مدیریت تنوع سخن گفت. او توضیح داد که مشارکت سیاسی و گشودگی به گفتوگوی مستقیم با دمشق، بر نکاتی روشن و مشخص استوار است؛ از جمله اینکه عبور از دوره تلخ «اسد» ناگزیر به معنای تضمین حقوق همه شهروندان بر پایه یک «قرارداد اجتماعی» است؛ قراردادی که شروط و الزامات آن در قانون اساسی و قانون متبلور میشود. او همچنین تأکید کرد که شراکت سیاسی بر پایه گفتوگو و بدون میانجیگری یا دخالتهای خارجی شکل میگیرد.
این چهره کُرد در «اداره خودگردان» گفت که ایجاد یک نظام غیرمتمرکز و پذیرش نظام فدرالی در سوریه ضرورتی اساسی است؛ امری که با ماهیت جامعه متکثر سوری سازگار است. او در عین حال بر وحدت سرزمین سوریه و پیوستگی ژئوپلیتیکی آن تأکید کرد. احمد همچنین در گفتوگوی خود با «الحل نت» به ابتکارهای سیاسی در شمال و شرق سوریه اشاره کرد که میکوشند از طریق فراهم کردن زمینهای سیاسی و مستحکم میان همه طرفهای ملی، ظرفیتها و فرصتهای آینده را تقویت کنند. از این رو گفت: «ما مستقیماً با اداره انتقالی کنونی حاکم در سوریه در ارتباط هستیم، از طریق کانالهای مستقیم و بدون واسطه، و امیدواریم این ارتباط مستقیم به نتایجی مثبت و ثمربخش بینجامد و از مسیر آن پیشرفت حاصل شود.»
او افزود که مواد قانون اساسی در هر نظام سیاسی اهمیتی بسیار بزرگ دارد و «هدف ما این است که حقوق مردم کُرد، که مدتها از بهحاشیهرانی رنج بردهاند، در آن گنجانده شود». الهام احمد ادامه داد که سوریه باید متعلق به همه سوریها باشد و ترکیه نباید در امور ما دخالت کند. او همچنین خاطرنشان کرد که «نیروهای سوریه دموکراتیک میتوانند هسته ارتش جدید سوریه باشند».
الهام احمد همچنین فاش کرد که برخلاف آنچه گاه تبلیغ میشود، نیروهای آمریکایی از شمال و شرق سوریه خارج نخواهند شد و این موضوع در دوره دولت رئیسجمهور منتخب آمریکا، دونالد ترامپ، به هیچوجه با روابط او با ترکیه در تعارض نیست.
و اینک متن گفتوگو:
گفتوگوهای سیاسی برای رسیدن به مسیر گفتوگوی سازنده با دمشق، در سایه حاکمیت جدید و ترتیبات سوریه جدید، تا کجا پیش رفته است؟
بله؛ گفتوگوهایی مستقیم با حاکمیت جدید در دمشق وجود دارد، اما هنوز به نقطهای مؤثر که بتوان بر آن بنا کرد نرسیده است. با این حال امیدواریم همه به این آگاهی برسند که سوریه به گفتوگوهای سازنده میان همه طیفهای جامعه سوری نیاز دارد و همچنین درکی متناسب از حجم چالشهایی که در این مرحله به عنوان سوری با آن روبهرو هستیم، وجود داشته باشد.
آگاهی ما از ضرورت کار مشترک، تکیهگاه راهبردیای است که به عنوان نیروهای سیاسی نماینده جامعه سوری، بدون به حاشیه راندن هیچ گروهی، بر آن تکیه داریم.
پس چگونه میتوان این را بر «کنفرانس نیروهای ملی» تطبیق داد؟
باید توجه داشت که میبینیم گفتوگوی ملی مورد انتظار، مشارکت افرادی مشخص را دربر میگیرد، نه مشارکت آنان به عنوان نمایندگان سازمانهای سیاسی. این موضوعی است که ما اختلاف جدی با آن داریم و معتقدیم باید به آن توجه شود تا بتوانیم یک گام به جلو برداریم.
و درباره قانون اساسی جدید و حقوق کُردها چه میگویید؟
مردم کُرد از بهحاشیهرانی و محرومیت از حقوق اساسی خود بسیار رنج بردهاند. از این رو ما یقیناً امیدواریم قانون اساسی جدید، حقوق تاریخی مردم کُرد را دربر بگیرد، اما به نظر من این موضوع به زمان زیادی نیاز دارد و با توجه به اهمیت بسیار بالای آن، هنوز وارد دایره بحثها نشده است.
تصور شما از شکل حکومت در سوریه جدید چیست؟ و آیا این موضوع با حاکمیت جدید مطرح شده است؟
بله، ما دیدگاه خود را بهطور مستقیم در دمشق مطرح میکنیم و میتوانم بگویم که از موضع خود عقب ننشستهایم: فدرالیسم راهحل کارآمد برای وضعیت سوریه است و تمرکززدایی سیاسی از رهگذر افق «اداره خودگردان» در شمال و شرق سوریه، نگاه ثابت ما در مرحله پیش رو خواهد بود.
و درباره نیروهای سوریه دموکراتیک..؟
بله، ما آمادگی کامل داریم که نیروهای سوریه دموکراتیک هسته ارتش جدید سوریه باشند، زیرا از تجربههای عمیق و آموزشهای پیشرفته برخوردارند، اما این نیز باید در چارچوب توافقی سیاسی، گستردهتر و فراگیرتر با حاکمیت جدید در دمشق صورت گیرد.
به نظر میرسد ترکیه بیش از حد لازم در امور سوریه دخالت دارد.. ارزیابی شما از این موضوع چیست؟
بله؛ قطعاً ترکیه بیش از حد لازم در امور سوریه دخالت دارد، بلکه مانعی در برابر حقوق مردم کُرد ما نیز هست. ضروری است که سوریه با همه مؤلفههایش برای سوریها باشد، بدون دخالت هیچ طرف خارجی؛ و از اینرو اداره انتقالی در دمشق باید حاکمیت سوریه و استقلال تصمیمگیری آن را درک کند.
تنها چند روز تا آغاز به کار دولت رئیسجمهور منتخب دونالد ترامپ باقی مانده است.. تا چه اندازه درباره وضعیت و تداوم حضور نیروهای آمریکایی در شمال و شرق سوریه اطمینان دارید؟
میتوانم با قاطعیت بگویم که شرایط کنونی بسیار با دوره پیشین دولت آمریکا در زمان ریاستجمهوری دونالد ترامپ تفاوت کرده است و این شرایط به تصمیمهای جدید و رویکردهای دیگری خواهد انجامید، با وجود آنچه در دوره اخیر از روابط با ترکیه و اردوغان دیده میشود.
از این رو میتوانم بگویم که نیروهای ائتلاف در دوره دولت رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، شمال و شرق سوریه را ترک نخواهند کرد و ائتلاف تاریخی میان ما وارد مرحلهای عمیقتر خواهد شد.
درباره حکومت متمرکز و قدرت مرکزی چه نظری دارید.. آیا برآورد شما این است که این الگو شکست خورده و با ماهیت متکثر جامعه سوری سازگار نیست؟
نظام فدرالی کاملاً با سوریه سازگار است و این دیدگاه ماست، در حالی که بر پایبندی و باور خود به وحدت سرزمین سوریه تأکید داریم. اما تمرکززدایی یک هدف اصلی و امری سازگار با ماهیت وضعیت سوریه است و این همان چیزی است که در مرحله کنونی از آن دفاع میکنیم.
«اداره خودگردان» و مسئله ملی کُردی از روابط ویژهای با قاهره برخوردارند؛ قاهره نیز خود وارد مرحلهای جدید از عادیسازی با آنکارا شده و سیاست خارجیاش در محیط منطقهای با توازن شناخته میشود.. آیا بر نقش قاهره به عنوان میانجی منطقهای با آنکارا حساب میکنید؟
ما برای محیط عربیای که سوریه در میان آن قرار دارد، ارزش زیادی قائلیم و از اینرو بر این باوریم که همه کشورهای عربی، بهویژه قاهره، باید نسبت به وضعیت سوریه فعالتر شوند و در این تحول بیشتر نقشآفرینی کنند. ما در قاهره دفتر نمایندگی شورای سوریه دموکراتیک (مسد)، شاخه سیاسی «قسد»، داریم و همین امر باعث میشود در انتظار نقش مهم قاهره در این زمینه باشیم. همچنین نقشآفرینی محورهای منطقهای میانهرو در سوریه اهمیت زیادی خواهد داشت و به پویاییهای سیاسی پیشرفتهای میانجامد که مانع از انحصار پرونده سوریه از سوی برخی قدرتهای منطقهای میشود؛ انحصاری که به رکود و خشونت دامن میزند. قاهره، به دلیل عمق روابط تاریخی با سوریه، طرف و میانجی مهمی به شمار میرود که هیچ ملاحظهای جز مصلحت سوریه، برای همه شهروندان و برای ساختن ثبات، ندارد و فراتر از آن به هیچ جاهطلبی منطقهای که بتواند مسیر امن سیاسی را مختل کند، نمیاندیشد؛ بنابراین نقش فعال آن عامل ثبات خواهد بود.
