شرایط محلی و عوامل خارجی به سازگار شدن و تجدید آرایش سازمانهای تروریستی میانجامد؛ از جمله سازمان تروریستی «داعش» که بنا بر گزارش «سازمان ملل متحد» منسوب به کمیته پیگیری دو سازمان «داعش» و «القاعده»، آهنگ فعالیتش در سال 2023 در سوریه و عراق در مقایسه با سال گذشته 49 درصد افزایش یافته است. در بند /2 ب 41/ این گزارش آمده است که این سازمان راهبرد کارگذاری مین، بمبهای دستساز و دیگر بقایای جنگ را در پیش گرفته و همچنان به دلیل ساختار غیرمتمرکز و تواناییاش در سازماندهی حملات پیچیده، تهدیدی نیرومند و مستمر به شمار میرود، و با وجود از دست دادن رهبران بنیانگذارش، همچنان بهطور فعال و عملیاتی حضور دارد و توان رزمی خود را حفظ کرده است.
در همین مسیر، سازمان «القاعده» نیز همچنان گروههای نزدیک، همپیمان و شریک در اهداف را حفظ کرده است؛ مانند «هیئت تحریر الشام» یا «حراس الدین» و دیگران، و حتی از نوعی حمایت منطقهای برخوردار است که در کشوری مانند سوریه به آن امکان تداوم، پشتیبانی و بقا میدهد.
داعش.. تحولات منفی
برخی تحولات به تداوم حضور هر دو سازمان در سوریه و عراق دامن زده است، و بیتردید نخستینِ این تحولات آن است که منطقه مرکزی محل حضور این سازمان همچنان از درگیریهای سیاسی و تنشهای منطقهای رنج میبرد؛ امری که به صحنهای امنیتیِ داخلیِ ازهمگسیخته انجامیده و به شبهنظامیان مزدبگیرِ برخی کشورها و سازمانهای تروریستی مجال داده است تا بر سراسر منطقه اثر بگذارند.
سازمانی مانند «داعش» میکوشد از گروههای سلفی جهادی و سازمانهای موجود در سوریه بهرهبرداری کند، و اغلب رهبران اثرگذار در مناطقی حضور دارند که «هیئت تحریر الشام» بر آنها مسلط است. شاهد این امر، کشته شدن سه تن از فرماندهان این سازمان در منطقه پیرامون دیرالزور و ادلب است.
همچنین برخی کشورهای منطقهای، مانند ترکیه، همچنان پناهگاهی امن برای عناصر سازمانیافته این گروهها و نیز حامیان آنها به شمار میروند؛ بهویژه در نوار تحت کنترل نیروهایش در شهر اعزاز و دیگر مناطق. این مسئله تأثیری گسترده بر کل منطقه در سوریه و عراق و بر روند امنیتی در سراسر منطقه میگذارد.
با رخدادهایی که در 7 اکتبر گذشته در نوار غزه روی داد، انتظار میرود به گروههای تروریستی مجال داده شود تا بازگردند و نیروهای آمریکایی و دیگران را هدف حمله قرار دهند. این امر بهروشنی آشکار شد، زیرا سازمان «داعش» ویدئویی از تولیدات رسانهای «مؤسسه البتار» با عنوان «ای مردم فلسطین، این تنها راهحل است» منتشر کرد و در آن جهاد را تنها راه آزادسازی فلسطین دانست، و گفت از نظر شرعی این جهاد نباید پشت سر گروههای مرتد انجام شود. این سازمان مدعی شد که 9 گلوله برای مرتدان و تنها یک گلوله برای کافران است، و همه گروههایی که در نوار غزه میجنگند، در رأس آنها «حماس و جهاد اسلامی»، از مسیر درست عقیده اسلامی منحرف شدهاند، و تنها راه «آزادسازی فلسطین» در بیعت با امیر سازمان و سپس جنگ با مرتدان در وهله نخست نهفته است؛ زیرا کانون مشکل فقط در حاکمان و ملتهای مرتد است. همچنین مدعی شد که نبرد واقعی از داخل کشورهای عربی آغاز میشود، و حتی برخی از آنها را نام برد؛ یعنی مصر، سوریه و عراق و برخی کشورهای خلیج.
در سومین روز عملیات جنبش «حماس» علیه اسرائیل، «داعش» بار دیگر اثری را با عنوان «بتِ مسئله فلسطین» بازنشر کرد که در آن درباره دولتهای عربی و غربی سخن گفت و اعلام کرد: «اگر از آنان اطاعت کنید، قطعاً مشرک خواهید بود، و مسئله فلسطین به بتی بدل شده که به جای خدا پرستیده میشود، و ملتها نباید از حاکمان خود پیروی کنند، زیرا آنان خوارجِ منحرفاند»؛ به روایت این سازمان، معادله واقعی برای آزادسازی سرزمین، «تشکیل ارتشهای اسلامی جدید» است، و اعلام خلافت نیز بر پایه همین طرح صورت گرفت تا در برابر ادعاهای یاری رساندن به یک قطعه زمین بایستد، بلکه یاری رساندن به خود دین را مطرح کند.
بهرهبرداری ایران، روسیه و ترکیه از «داعش»
دلایلی که سیاستهای برخی کشورها را به بسترهای پرورش تروریسم در سوریه و عراق تبدیل میکند، متعدد و درهمتنیده است. اکنون با چندین حالت روبهرو هستیم که مهمترین آنها بسترهای حمایت مالی و لجستیکی است؛ و این امر بهوضوح در ارسال پول، محمولههای سلاح و دیگر ابزارهایی که به گروههای جهادی در تحرک کمک میکند، و نیز در بسترهای تولید و آموزش شبهنظامیان آشکار شده است.
این مسئله در سوریه نیز با اعزام هزاران جنگجوی مزدبگیر و سازماندهی آنها در بیش از 30 گروه تروریستی آشکار شد؛ چیزی که به عنوان بسترهای پناه، آموزش و جابهجایی تروریستها شناخته میشود. ترکیه بهروشنی نماینده این وضعیت بود؛ کشوری که در دورهای آنها را با آگاهی کامل جابهجا میکرد و اجازه عبور به آنها میداد.
احمد خطیب، نویسنده متخصص در اسلام سیاسی و رئیس بخش فرهنگ در «شرکت متحده برای تولید رسانهای»، بر این باور است که برخی کشورها بسترهای تنش را ساختهاند و حتی همچنان برای پایان نیافتن آن در کشوری مانند سوریه یا عراق، که آن نیز رنج میبرد، فشار وارد میکنند؛ امری که یکی از مهمترین دلایل تداوم هر دو سازمان «داعش و القاعده» است.
احمد خطیب به وبسایت «الحل نت» میافزاید که ایران، برای نمونه، از حضور «داعش» بهره میبرد تا برای گسترش شبهنظامیان وابسته به خود در منطقه بادیه و برای تجمعات نظامیای که در سوریه گرد میآورد، توجیهی فراهم کند. این مسئله تحرک اسماعیل قاآنی، فرمانده «نیروی قدس» وابسته به «سپاه پاسداران ایران» در سوریه (و گفته میشود در لبنان نیز) را توضیح میدهد. از آنجا که شبهات بسیاری درباره رابطهای مبهم میان این سازمان تروریستی و دستگاههای اطلاعاتی دمشق و تهران وجود دارد، تحرک «داعش» با وجود انبوه شبهنظامیان تهران در منطقه، نشان میدهد که بسترهای تروریسم چگونه ساخته میشوند.
مسکو نیز همانند دمشق و تهران از حضور «داعش و القاعده» بهره میبرد تا محاسبات آمریکا را بر هم بزند و در سایه کاهش توان نیروهای نظامی روسیه در سوریه، بار دیگر معادلات را به هم بریزد.
در همین چارچوب، مسکو نیز همانند دمشق و تهران از حضور «داعش و القاعده» بهره میبرد تا محاسبات آمریکا را بر هم بزند و در سایه کاهش توان نیروهای نظامی روسیه در سوریه، که بهترین بخش آن به سوی اوکراین منتقل شده، بار دیگر معادلات را به هم بریزد. بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم، ترکیه نیز از فشارهایی که سازمان «داعش» علیه نیروهای سوری در منطقه وارد میکند و نیز از گسترش شبهنظامیان ایران در آن، در پسزمینه بازگشت تنش در روابط آنکارا و دمشق، سود میبرد.
در همین زمینه، میبینیم که وجود دهها سازمان همپیمان و شریکِ القاعده و سلفیگری جهادی، به سازمان مرکزیِ «القاعده یا داعش» نیز فرصتی طلایی برای تحرک و بازسازی بقایای گریخته و هستههای مخفیِ خفته میدهد. احمد بان، پژوهشگر متخصص در اسلام سیاسی، بر این باور است که نبود هماهنگی امنیتی روشن میان عراق و سوریه به ایجاد فضای تحرک در مرزهای دو کشور و شکلگیری گذرگاههای اصلی برای گروههای تروریستی نهفته انجامیده است. از این رو، «داعش» همچنان در پناهگاههای امنی حضور دارد که امکان اختفا و پنهان ماندن از دید نیروهای دولتی عراق و حشد الشعبی را در استانهای الانبار و نینوا و بخشهایی از کرکوک، دیالی و صلاحالدین در عراق برایش فراهم میکند؛ افزون بر مراکزی در داخل سوریه در بادیه سوریه و بخشهایی از استانهای دیرالزور، رقه، حسکه و سویدا که پنهان ماندن از دید نیروهای سوری و نیز «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد) و نیروهای ائتلاف بینالمللی به رهبری ایالات متحده را ممکن میسازد.
راههای مقابله
برای مقابله با خطرات ناشی از تداوم حضور «داعش و القاعده» در سوریه، احمد بان، پژوهشگر متخصص در گروههای تروریستی، در گفتوگویی اختصاصی با وبسایت «الحل نت» میگوید که فرسایش ساختار دولت ملی، شکاف میان مطالبات ملتها و دولتها، و تناقضهای محلی و منطقهای، همگی به سود روایت گروههای تروریستی تمام میشود. برای پایان دادن به این روایت، ناگزیر باید هماهنگی در سطحی بالا درباره این سازمانها و شبهنظامیان و نیز درباره نقاط ضعف و قوت آنها وجود داشته باشد؛ همچنین باید در رهگیری مکاتبات آنها، گردآوری و تحلیل آنها و سپس ارزیابیشان هماهنگی صورت گیرد تا بتوان به پیشبینی آنچه ممکن است انجام دهند رسید؛ بهویژه در آنچه به شیوههای جذب و پیوستن، مکانهای آموزش، مرجعیتهای فکری، منابع مالی، تسلیحاتی و پشتیبانی لجستیکی، و پیشینههای اجتماعی و قبیلهای عناصر و رهبران، حل بحران سوریه، و اخراج یا تحویل جنگجویان خارجی مربوط میشود.
به گفته احمد بان، مهمتر از همه، توافق بر سر یک مرجعیت برای مبارزه با تروریسم است؛ مرجعیتی که تضمین کند از این سازمانها حمایت نشود، از آنها در مشکلات سیاسی یا منازعات مرزی استفاده و سوءاستفاده نشود، و نقاط امنی برای استقرارشان فراهم نگردد.
خلاصه آنکه این بسترهای پیشینِ حامی تروریسم، مجموعهای از منافع را محقق میکنند؛ از جمله تأمین منافع اقتصادی، مانند پرونده گاز و آب و بهرهبرداری از آن برای ترسیم مرزها، و نیز تأمین منافع سیاسی. این امر بهویژه در عراق از سوی ایران آشکار است که از تنش موجود سود میبرد، و در سوریه بهطور مشخص از سوی ترکیه نیز دیده میشود. این وضعیت در عین حال فرصتی بیسابقه به «داعش و القاعده» میدهد تا از سلطه ایران و فرقهگرایی برای گسترش خود بهرهبرداری کنند.
برای مقابله با مشکل حضور «داعش و القاعده» در عراق و سوریه، باید از تلاشهای ملی حمایت کرد و به تنشهای سیاسی پایان داد. همچنین لازم است هر کشور اولویتها و تدابیر خود را برای مواجهه با وضعیت، متناسب با تواناییها، امکانات، اندازه پدیده و شمار عناصر درگیر با این سازمانها، بازتنظیم کند و از ابزارها و سازوکارهای مناسب، مطابق با معیارهای قانونی، پذیرش اجتماعی و وضعیت اقتصادی استفاده کند؛ بهگونهای که به امنیت، صلح اجتماعی و حقوق بشر لطمه نزند.
همچنین باید راهحلی فوری و سریع برای مشکل عناصر زندانی نزد «نیروهای دموکراتیک سوریه»، بهویژه در اردوگاههای «الهول و روج»، از طریق بازگرداندن آنان به کشورهای مبدأشان، مقابله با خطر بازگشتکنندگان، مشکلات جذب و عضوگیری، و سوءاستفاده از احساسات دینی، در چارچوب راهبردی مبتنی بر محورهای درمانی، پیشگیرانه و تفکیکی برای این سازمانهای تروریستی، در نظر گرفته شود.
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
- رژه مسلحانه امروز در تهران؛ پادگانسازی فضای عمومی و ابعاد میلیتاریزهکردن جامعه
- درگیری مسلحانه در زاهدان؛ تشدید چرخه ناامنی و چالشهای رویکرد امنیتی در سیستان و بلوچستان
