بنبست دیپلماتیک در کابل؛ شکاف عمیق در بروکسل بر سر شناسایی طالبان
در حالی که نیمدهه از سقوط کابل و استقرار مجدد حاکمیت طالبان در افغانستان میگذرد، این کشور همچنان در کانون بحرانهای مشروعیت بینالمللی و نقض نظاممند حقوق بشر قرار دارد. گزارشهای واصله در روزهای اخیر حاکی از آن است که تنش میان پارلمان اروپا و کمیسیون اروپا بر سر دعوت از هیئت فنی طالبان به بروکسل، به یک چالش راهبردی جدی در قاره سبز تبدیل شده و تضاد میان ملاحظات امنیتی و اصول بنیادین حقوق بشری را بیش از هر زمان دیگری نمایان کرده است.
گروه طالبان که در اوایل دهه ۱۹۹۰ (۱۳۷۰) با شعار برقراری امنیت پدید آمد، پس از سقوط در سال ۲۰۰۱ میلادی (۱۳۸۰)، بیست سال نبرد فرسایشی را علیه نیروهای بینالمللی دنبال کرد. سرانجام در پی توافقنامه دوحه و خروج نیروهای خارجی، در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ (۱۵ اوت ۲۰۲۱)، پایتخت افغانستان بار دیگر به تصرف این گروه درآمد.
حاکمیت فعلی که از راه نظامی و بدون اتکا به آرای عمومی مستقر شده، برخلاف ادعاهای اولیه مبنی بر تغییر رویکرد، هسته اصلی تفکرات رادیکال خود را در قالب قوانین جدید نهادینه کرده است. این موضوع باعث شده تا افغانستان در یک انزوای بینالمللی بیسابقه باقی بماند.
نهادینهسازی «آپارتاید جنسیتی» در قوانین جدید
امروز افغانستان تحت حاکمیت طالبان، تنها کشور جهان است که در آن زنان و دختران بهطور رسمی از حق تحصیل و اشتغال محروم هستند. تصویب و اجرای «اصولنامه جزایی محاکم» نقطه عطفی در نقض حقوق اساسی شهروندان محسوب میشود. نهادهای بینالمللی این قوانین را مصداق بارز «آپارتاید جنسیتی» و «بردهداری مدرن» توصیف کردهاند.
علاوه بر سرکوب گسترده زنان، فضای سیاسی کشور از هرگونه تکثرگرایی تهی شده است. مدافعان حقوق بشر و کارکنان دولت پیشین با تهدید و بازداشتهای خودسرانه روبهرو هستند. همچنین، ساختار تکمذهبی حاکمیت، اقلیتهای مذهبی بهویژه شیعیان هزاره را در برابر حملات گروههایی نظیر داعش خراسان بیدفاع رها کرده است؛ امری که به باور تحلیلگران، راه رسیدن به صلح پایدار را مسدود کرده است.
هشدارهای امنیتی؛ افغانستان به مثابه کانون تهدیدهای راهبردی
در بُعد امنیتی، نگرانیهای جهانی از تبدیل شدن مجدد افغانستان به پناهگاه گروههای تروریستی شدت یافته است. بنبست دیپلماتیک در کابل؛ شکاف عمیق در بروکسل بر سر شناسایی طالبان،سرگئی شویگو دبیر شورای امنیت روسیه، در نشست اخیر سازمان همکاری شانگهای در مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵)، آمارهای نگرانکنندهای ارائه کرد. بر اساس دادههای اطلاعاتی، بین ۱۸ تا ۲۳ هزار شبهنظامی از ۲۰ گروه مختلف در خاک این کشور فعال هستند.
شاخه خراسان داعش با حدود ۳ هزار عضو، جدیترین تهدید محسوب میشود که تنها در سال ۲۰۲۵ میلادی (۱۴۰۴) سازماندهی بیش از ۱۲ حمله بزرگ را بر عهده داشته است. همچنین ناتوانی طالبان در مهار تولید مواد مخدر صنعتی، به طوری که تولید متآمفتامین در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۳۰ تن رسیده، امنیت راهبردی منطقه و اروپا را به مخاطره انداخته است.
تنش در اتحادیه اروپا؛ مجادله بر سر دعوت از طالبان
در روزهای اخیر، تصمیم کمیسیون اروپا برای دعوت از یک هیئت فنی طالبان به بروکسل جهت گفتگو در مورد بازگرداندن مهاجران، موجی از مخالفتها را در پارلمان اروپا برانگیخته است. نمایندگان پارلمان این اقدام را نوعی مشروعیتبخشی به رژیم فاقد رسمیت کابل قلمداد کردهاند.
هانا نویمن، عضو پارلمان اروپا، با هشدار نسبت به این رویکرد تاکید کرد که تعامل با طالبان برای اخراج پناهجویان، فاجعهای برای حقوق بشر و نقض ارزشهای اروپایی است. ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل نیز خاطرنشان کرده است که بازگرداندن اجباری افراد به کشوری با این سطح از نقض حقوق بشر، با قوانین بینالمللی مغایرت دارد. پارلمان اروپا اکنون با تصویب قطعنامهای، خواستار تشدید تحریمها علیه سران طالبان و شناسایی اقدامات آنها به عنوان «جنایت علیه بشریت» شده است.
دوراهی دشوار؛ تعامل یا انزوای دیپلماتیک
در حالی که برخی دولتهای اروپایی مانند آلمان تحت فشار افکار عمومی، روند اخراج پناهجویان مجرم را آغاز کردهاند، اتحادیه اروپا در موقعیت دشواری میان حفظ پرستیژ حقوق بشری و ضرورتهای راهبردی مدیریت بحران مهاجرت قرار گرفته است.
واقعیتهای میدانی در خرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد که بدون تغییر بنیادین در سیاستهای رادیکال طالبان، بهویژه در حوزه حقوق زنان و قطع ارتباط با تروریسم، دستیابی به شناسایی رسمی بینالمللی غیرممکن خواهد بود. فقر مطلق و اقتصاد فروپاشیده افغانستان، بمب ساعتی است که انفجار آن فراتر از مرزهای این کشور، امنیت راهبردی جهان را تحت تأثیر قرار خواهد داد. آنچه مبرهن است، ثبات در افغانستان تنها از طریق مشارکت معنادار تمام اقوام و مذاهب و احیای حقوق زنان میسر خواهد بود.
