اسناد و سوابق تجاری و بانکی بررسی‌شده در تحقیق خبرگزاری «رویترز» از شبکه‌ای گسترده در حوزه نظامی و مالی ایران پرده برداشته‌اند که بیش از ۵۰۰۰ نهاد را در بر می‌گیرد. این نهادها زیر چتر سپاه پاسداران و وزارت دفاع ایران فعالیت می‌کنند و با استفاده از شرکت‌های پوششی و واسطه‌های خارج از کشور، تحریم‌های غرب و محدودیت‌های اعمال‌شده علیه تهران را دور می‌زنند و تجهیزات و قطعات مورد استفاده در ساخت موشک‌های بالستیک و پهپادها را وارد می‌کنند.
بر اساس این تحقیق که ۲۹ اکتبر منتشر شد، این شبکه از ژانویه ۲۰۲۵ دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و کامیون سنگین را از مسیرهای زمینی، دریایی و هوایی و با مشارکت تأمین‌کنندگانی از چین، روسیه و کشورهای اروپایی وارد کرده است. این یافته نشان‌دهنده توان نهادهای نظامی ایران در حفظ زنجیره‌های تأمین خود با وجود فشارهای نظامی و اقتصادی است.
این شبکه که بخش‌هایی از آن با سپاه پاسداران و نهادهای اقتصادی شبه‌دولتی ارتباط دارند، از وجود سازوکاری برای خرید، موازی با اقتصاد رسمی، حکایت دارد. این سازوکار به تهران امکان می‌دهد هزینه تأمین نیازهای نظامی خود را از محل درآمد فروش غیرقانونی نفت بپردازد و با استفاده از واسطه‌های خارجی، محدودیت‌های بانکی و تجاری را دور بزند.
بیش از ۵۰۰۰ نهاد در شبکه وزارت دفاع
بر اساس تحقیق «رویترز»، نام نهادهایی که این خبرگزاری شناسایی کرده با حروف فارسی «ودجا»، مخفف نام وزارت دفاع ایران، آغاز می‌شود. نشانی ثبت‌شده همه آن‌ها نیز یکسان است و به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در تهران تعلق دارد.
با آنکه تاریخ ثبت‌شده برای تأسیس این نهادها ۱۱ فوریه ۱۹۷۹ است، سوابق تجاری نشان می‌دهد بیشتر آن‌ها در عمل در سال ۲۰۱۳، هم‌زمان با تشدید تحریم‌های غرب علیه ایران، کاهش صادرات نفت و سقوط ارزش پول این کشور، تأسیس شده‌اند.
این تحقیق نشان داد که این نهادها ستون فقرات شبکه خرید نظامی ایران را تشکیل می‌دهند. آن‌ها از طریق شبکه‌ای از واسطه‌ها و شرکت‌های پوششی خارجی فعالیت می‌کنند که با نام «امنا» شناخته می‌شوند و خرید تجهیزات و کالا برای نهادهای نظامی ایران را بر عهده دارند.
یکی از مهم‌ترین نهادهایی که فعالیتش در این تحقیق ردیابی شده، مؤسسه «ودجا ۳۴۶۴۲۸» است. بر اساس داده‌های وارداتی بررسی‌شده از سوی رویترز، این مؤسسه از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶ تجهیزات نظامی به ارزش ۲٫۳ میلیارد دلار وارد کرده است.
سوابق نشان می‌دهد این نهاد مواد شیمیایی، مواد منفجره و ترکیبات مورد استفاده در تولید سوخت موشک و همچنین کامیون‌های سنگینی وارد کرده که می‌توان از آن‌ها به‌عنوان سکوهای متحرک پرتاب موشک و پهپاد استفاده کرد.
اسناد همچنین نشان داد شماره‌تلفن‌های ثبت‌شده به نام ۹۱ نهاد این شبکه، در سوابق بانک دولتی سپه با اعضای سپاه پاسداران که در این بانک حساب دارند، مرتبط است. این موضوع از ارتباط میان شبکه خرید نظامی و دستگاه امنیتی ایران حکایت دارد.
میعاد مالکی، مقام پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا، این نهادها را «شریان حیاتی نظامی حکومت» خواند و آن‌ها را مجموعه‌ای یکپارچه برای فعالیت‌های تجاری نیروهای نظامی ایران توصیف کرد.
شرکت‌های پوششی و درآمد نفت برای دور زدن تحریم‌ها
شبکه ایرانی برای خرید تجهیزات از خارج به نقل‌وانتقال‌های متعارف بانکی متکی نیست، بلکه از سازوکارهای مالی و تجاری‌ای استفاده می‌کند که ردیابی آن‌ها دشوار است. این سازوکارها از طریق واسطه‌ها و شرکت‌های ثبت‌شده در کشورهای مختلف به کار گرفته می‌شوند.
بر اساس تحقیق رویترز، ۹۷ درصد معاملات مربوط به محموله‌های بررسی‌شده بدون انتقال برون‌مرزی پول تسویه شده است. واسطه‌های ایرانی مقیم خارج، کالاها را با استفاده از وجوه سپرده‌شده در بانک‌های خارجی می‌خریدند و سپس به ایران می‌فرستادند.
این سازوکار به تهران امکان می‌دهد از فعال شدن هشدارهای بانکی مرتبط با تحریم‌ها جلوگیری کند و درآمد فروش غیرقانونی نفت را برای تأمین هزینه خرید تجهیزات نظامی به کار بگیرد.
اسناد نشان داد ۳۶ نهاد این شبکه در بانک سپه حساب ارزی داشتند که مجموع سپرده‌هایشان در پایان سال ۲۰۲۴ به حدود ۱٫۲ میلیارد دلار می‌رسید. دیگر نهادها نیز به پول ملی موجودی‌هایی معادل حدود ۱٫۸ میلیارد دلار داشتند.
نوام بینستوک، تحلیلگر ارشد شرکت «۲۴۰ آنالیتیکس» که در شناسایی این شبکه به رویترز کمک کرده، گفت حجم وجوهی که از طریق این نهادها جابه‌جا می‌شود بالاست و این نهادها زیرساختی پنهان برای دور زدن تحریم‌های بین‌المللی تشکیل می‌دهند.
رویترز نتوانست شواهدی بیابد که نشان دهد هیچ‌یک از نهادهای شناسایی‌شده در این تحقیق، با وجود ارتباطشان با شبکه خرید نظامی وابسته به وزارت دفاع ایران، در فهرست تحریم‌های غرب قرار گرفته‌اند.
از چین و روسیه تا اروپا؛ منابع تأمین تسلیحات ایران
داده‌های وارداتی نشان می‌دهد شبکه خرید ایران برای تأمین نیازهای خود به یک منبع متکی نیست، بلکه از مسیرهای تجاری متعددی استفاده می‌کند که چین، روسیه، آسیای مرکزی و کشورهای اروپایی را در بر می‌گیرند.
این محموله‌ها شامل مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید سوخت جامد موشک، چاشنی‌های انفجاری، قطعات موتور هواپیما، قطعات الکترونیکی، تیتانیوم، نیتروسلولز و تجهیزات صنعتی دقیق بوده‌اند که می‌توان از آن‌ها در ساخت موشک و پهپاد استفاده کرد.
از چین محموله‌هایی شامل مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید سوخت موشک و مواد منفجره وارد شد. همچنین در فوریه ۲۰۲۶، ۹۳ تن تیتانیوم خام از این کشور به ایران رسید؛ فلزی که می‌توان از آن در ساخت بدنه موشک و پوسته موتور آن استفاده کرد.
بر اساس داده‌های وارداتی، روسیه نیز از ابتدای سال ۲۰۲۵ محموله‌هایی از چاشنی‌های انفجاری به ارزش مجموعاً ۷٫۶ میلیون دلار ارسال کرده است؛ از جمله محموله‌ای به ارزش ۱٫۹ میلیون دلار که در ژوئن ۲۰۲۶ به ایران رسید.
تأمین تجهیزات به این دو کشور محدود نبوده است. سوابق نشان می‌دهد با وجود تحریم‌های اروپا علیه وزارت دفاع ایران، کامیون، قطعات موتور هواپیما و تجهیزات الکترونیکی به ارزش صدها میلیون دلار از آلمان و دیگر مناطق اتحادیه اروپا به ایران رسیده است.
از جمله این واردات، کامیون‌هایی به ارزش ۳۴ میلیون دلار از شرکت ایتالیایی «ایویکو» بوده که به گفته رویترز، بخشی از آن‌ها از طریق واسطه‌ها و شرکت‌های تجاری به ایران رسیده‌اند.
رویترز به نقل از ایویکو گزارش داد که توزیع‌کنندگان مجاز موظف‌اند اطمینان حاصل کنند محصولات این شرکت برای مقاصد نظامی یا ممنوعه استفاده نمی‌شوند. این شرکت افزود بر محصولاتی که اشخاص ثالثِ بدون رابطه قراردادی مستقیم با آن جابه‌جا می‌کنند، کنترلی ندارد.
شرکت «تویوتا» نیز مشارکت در خریدهای مطرح‌شده در این تحقیق را رد کرد و گفت در ایران فعالیت تجاری ندارد و از این خریدها بی‌اطلاع است.
در مقابل، وزارت خارجه چین گفت از وضعیت توصیف‌شده در این تحقیق اطلاعی ندارد و آنچه را تلاش برای پیوند دادن درگیری‌های منطقه با چین خواند، رد کرد.
محاصره، جریان تأمین تجهیزات را متوقف نکرد
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، ادامه ورود تجهیزات به ایران در جریان جنگی است که ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد؛ آن هم با وجود حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات مرتبط با برنامه‌های موشکی و پهپادی و اعمال محاصره دریایی علیه کشتی‌های ایرانی از سوی واشنگتن.
داده‌های وارداتی نشان می‌دهد واردات نظامی در مارس ۲۰۲۶ نسبت به ماه پیش از آن ۴۷ درصد کاهش یافت و به ۵۴ میلیون دلار رسید، اما تا ماه مه به ۷۷ میلیون دلار افزایش پیدا کرد.
یک محموله چاشنی انفجاری روسی نیز در ژوئن به ایران رسید. در همین حال، انتقال تجهیزات با کشتی‌های باری در دریای خزر، کامیون‌های ورودی از آسیای مرکزی و هواپیماهای باری از چین ادامه یافت.
بر اساس این تحقیق، داده‌ها همچنین از واردات نظامی به ارزش ۲۷ میلیون دلار از امارات از زمان آغاز جنگ حکایت دارند که بیشتر آن از راه دریا به ایران رسیده است. دولت امارات به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره این محموله‌ها پاسخ نداد.
پیتر سالزبری، پژوهشگر دانشگاه کلمبیا و متخصص زنجیره‌های تأمین تسلیحات ایران، گفت این داده‌ها نشان‌دهنده تلاشی گسترده برای بازسازی زرادخانه کنونی موشکی و پهپادی است. او افزود این اطلاعات توان شبکه ایرانی در سازگاری و یافتن مسیرهای جدید را نشان می‌دهد.
زرادخانه موشکی و پهپادی در کانون شبکه
اهمیت این شبکه به تأمین تجهیزات تجاری و صنعتی محدود نمی‌شود، بلکه مستقیماً با نیازهای برنامه‌های نظامی ایران، به‌ویژه موشک‌های بالستیک و پهپادها، پیوند دارد.
داده‌های وارداتی نشان می‌دهد نهاد «ودجا ۳۴۶۴۲۸» چندین تن مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید سوخت موشک و نیز چاشنی‌های انفجاری، قطعات موتور هواپیما و تجهیزات صنعتی دقیق وارد کرده است.
این نهاد همچنین صدها کامیون سنگین ایویکو و هزاران دستگاه کامیون و خودروی «تویوتا هایلوکس» و «لندکروزر» وارد کرده است که می‌توان با تغییر کاربری، آن‌ها را به سکوهای متحرک پرتاب موشک و پهپاد تبدیل کرد یا برای حمل تجهیزات نظامی به کار گرفت.
رویترز با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، شماری از کامیون‌های ایویکوی وارداتی را تا محوطه‌ای گمرکی در حاشیه تهران ردیابی کرد. این خبرگزاری همچنین شماره شناسایی برخی خودروها را با داده‌های وارداتی تطبیق داد.
این تحقیق همچنین نشان داد یکی از معاملات سال ۲۰۲۲ شامل خرید شش کامیون «ایویکو یوروکارگو» از طریق یک فروشنده ایرانی خودرو مقیم ایتالیا بوده است. این کامیون‌ها ابتدا به شرکتی در دبی و سپس به بندرعباس ارسال شدند و در نهایت به نهاد نظامی ایرانی واردکننده رسیدند.
در نهایت، رد این کامیون‌ها به شرکت «تندر صحرا» رسید که در ساخت و تأمین پهپادهای ایرانی نقش دارد و آمریکا در سال ۲۰۲۴ آن را به دلیل ساخت و تأمین پهپاد برای روسیه تحریم کرد.
در همین زمینه، کارشناسان تسلیحات و تحریم‌ها که رویترز با آن‌ها مشورت کرده، گفتند مواد وارداتی می‌توانند در ساخت و پرتاب موشک‌های بالستیک و پهپادها، از جمله پهپادهای «شاهد»، به کار روند.
با این حال، این تحقیق تأکید کرد که برخی مواد و تجهیزات کاربرد دوگانه دارند و امکان تعیین مستقل کاربرد نهایی همه محموله‌ها وجود نداشته است.
این شبکه نشان می‌دهد فشارهای نظامی و اقتصادی بر ایران، نهادهای دفاعی این کشور را از ادامه تأمین نیازهایشان از خارج بازنداشته است. تهران در عوض، شبکه‌ای برای خرید ایجاد کرده که بر واسطه‌ها، شرکت‌های پوششی و تنوع منابع تأمین متکی است و توان برنامه‌های نظامی آن را برای تداوم و سازگاری با محدودیت‌های بین‌المللی افزایش می‌دهد.
بنابراین، چالش آمریکا و متحدانش فقط حجم زرادخانه موجود ایران نیست، بلکه توان نهادهای نظامی این کشور برای تأمین دوباره قطعات و مواد مورد نیاز تولید، حتی در شرایط جنگ، محاصره و تحریم نیز هست.
- از چین و روسیه تا اروپا؛ سپاه پاسداران چگونه زرادخانه خود را ساخت؟
- تشدید بی‌سابقه تنش‌ها: ایران نهادهای نظامی و اطلاعاتی بریتانیا را ‘متخاصم’ و ‘تروریستی’ نامید
- ترامپ: ایران به دنبال توافق است، اما “کوه کلنگ” در ۱۰ دقیقه قابل نابودی است
- تشدید فشارهای قضایی در ایران؛ از احکام اعدام جدید تا توقیف اموال مراکز فرهنگی
- هالووین در ایران؛ پیام جوانان ایرانی به نظام و جهان چه بود؟
