روز پنجشنبه ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۸ تیر ۱۴۰۵)، با برگزاری آیین خاکسپاری و تدفین پیکر علی خامنهای در مشهد، تشییع ششروزه رهبر پیشین جمهوری اسلامی در شهرهای مختلف ایران و عراق به پایان رسید.
یکی از برجستهترین حواشی این مراسم طولانی، غیبت علی سیستانی، مرجع عالی جهان تشیع، در آیین اقامه نماز میت در روز چهارشنبه ۸ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۷ تیر ۱۴۰۵) در شهر نجف بود؛ رخدادی مذهبی و سیاسی که بار دیگر توجه ناظران و رسانهها را به روابط پیچیده میان دو کانون سنتی تشیع، یعنی حوزههای علمیه نجف و قم جلب کرد.
وداع میلیونی در عتبات عالیات عراق
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، مراسم تشییع پیکر علی خامنهای در شهرهای مقدس نجف و کربلا با حضور گسترده مقامهای دولتی و نظامی عراق، هیئتهای رسمی ایرانی و فرماندهان گروههای الحشد الشعبی برگزار شد. خبرگزاری رسمی عراق گزارش داد که نزدیک به دو میلیون نفر در نجف در این آیین حضور یافتند تا با رهبر فقید جمهوری اسلامی وداع کنند. همچنین خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد که در مسیر تشییع، جمعیت گستردهای با حمل پرچمهای ایران، عراق و گروههای نزدیک به تهران حضور داشتند.
اما در کانون این رویداد بزرگ، نام علی سیستانی بیش از آنکه با حضورش مطرح شود، به دلیل غیبتش خبرساز شد. در نهایت، آیین اقامه نماز میت در حرم امام علی در نجف به امامت محمدتقی حکیم از علمای برجسته حوزه نجف برگزار شد. بر پایه گزارش خبرگزاری ایرنا، تولیت آستان مقدس حسینی نیز اعلام کرد که نماز دیگری در کربلا به امامت عبدالمهدی الکربلایی، نماینده رسمی علی سیستانی، اقامه خواهد شد.
ماجرای پیام جنجالی و تکذیب شتابزده آن
چند ساعت پیش از آغاز مراسم در عراق، رسانههای ایرانی جنجال جدیدی را آغاز کردند. خبرگزاری فارس پیامی کوتاه منسوب به محمدرضا سیستانی، فرزند ارشد مرجع عالیقدر شیعیان، منتشر کرد که در آن آمده بود وضعیت جسمانی و ضعف سلامت پدرش اجازه نمیدهد شخصاً بر پیکر علی خامنهای نماز بخواند. در این متن ادعا شده بود که فرزند مرجع عالیقدر بر این باور است که «درست این بود» علی سیستانی این آیین را اقامه کند، اما محدودیتهای جسمی مانع شده است. این خبر بلافاصله توسط خبرگزاریهای داخلی ایران از جمله تابناک و همچنین رسانههای عربی مانند شفقنیوز بازنشر شد.
با این حال، روایت مذکور خیلی زود با چالش جدی مواجه گردید. شبکه اطلاعرسانی اکسیرالحکمه در عراق، انتساب این سخنان به فرزند مرجعیت نجف را «کاملاً کذب و بیاساس» خواند. به دنبال این تکذیب، وبسایت تابناک در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۶ تیر ۱۴۰۵) خبر اولیه خود را اصلاح و تکذیبیه را منتشر کرد. دفتر رسمی علی سیستانی تا زمان پایان مراسم تدفین، هیچ بیانیهای تفصیلی درباره نحوه انتشار این پیام یا دلیل عدم حضور شخص مرجع صادر نکرد که این سکوت به گمانهزنیهای مختلف دامن زد.
تلاش تهران برای برجستهسازی پیام همبستگی حوزهها
در مواجهه با این ابهامات، رسانههای رسمی ایران تلاش کردند تا از تبدیل غیبت مرجع عالیقدر به یک شکاف علنی میان نجف و قم جلوگیری کنند. خبرگزاری ایرنا با انتشار تصاویری از حضور محمدرضا سیستانی و محمدباقر سیستانی، دو فرزند ارشد علی سیستانی، در مراسم تشییع نجف و دیدار آنها با مصطفی حسینی خامنهای، فرزند ارشد رهبر فقید، این حضور را نشانهای روشن از «همبستگی» و احترام حوزه علمیه نجف به رهبر پیشین ایران توصیف کرد.
حتی رسانههایی که در گذشته مواضع تندی علیه بیت علی سیستانی داشتند، این بار با احتیاط رفتار کردند. روزنامه کیهان که پیش از این در سپتامبر ۲۰۲۰ (مهر ۱۳۹۹) به دلیل انتقاد شدید از دیدار علی سیستانی با نماینده سازمان ملل متحد ناچار به عذرخواهی شده بود، حضور فرزندان مرجع بزرگ نجف را از مهمترین جلوههای مشارکت مرجعیت شیعه در این مراسم خواند تا از ایجاد تنشهای جدید مذهبی جلوگیری شود.
حفظ مرزهای سنتی میان حوزههای نجف و قم
ناظران مسائل مذهبی معتقدند حساسیتهای پیرامون این غیبت، ریشه در تفاوتهای دیرینه مکاتب فقهی نجف و قم دارد. حوزه علمیه نجف، بهویژه در سنت ابوالقاسم خویی و پس از او علی سیستانی، همواره بر استقلال نهاد دین از قدرت اجرایی و حفظ فاصله محتاطانه از دولت تأکید داشته است. در مقابل، حوزه علمیه قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) به مرکز فقه سیاسی و تئوریزه کردن نظریه ولایت فقیه تبدیل شد.
با توجه به اینکه علی خامنهای نه تنها یک رهبر سیاسی، بلکه ولیفقیه و فرمانده کل قوا بود، انتقال پیکر او به نجف و کربلا برای تهران یک رویداد راهبردی با بارهای نمادین فراوان به شمار میرفت. روزنامه فایننشال تایمز در این باره گزارش داد که هدف ایران از برگزاری این تشییع در عراق، جلب سرمایه مذهبی و فرامرزی نجف بود که تهران به تنهایی قادر به تولید آن نیست. در چنین بستری، عدم حضور شخص علی سیستانی نشان داد که نجف حتی در لحظه همدردی، تمایل ندارد به طور کامل در قاب سیاسی و تبلیغاتی تهران قرار گیرد.
نگاهی به سنت رفتاری مرجعیت شیعه در نجف
البته باید به این نکته نیز اشاره کرد که علی سیستانی به طور معمول کمتر در آیینهای عمومی ظاهر میشود. یکی از معدود موارد تاریخی که او شخصاً برای اقامه نماز میت بر پیکر شخصیتی برجسته حاضر شد، تشییع استادش ابوالقاسم خویی در سال ۱۹۹۲ (۱۳۷۱) در شرایط سخت امنیتی حکومت صدام حسین بود. بنابراین، اقامه نکردن نماز توسط شخص او پدیدهای کاملاً بیسابقه به شمار نمیرود.
در نهایت، پرونده تشییع علی خامنهای نشان داد که هرچند نجف با اعزام فرزندان سیستانی پیام احترام و همدردی خود را ابلاغ کرد، اما با غیبت شخص وی، مرزهای سنتی استقلال خود را نیز به نمایش گذاشت؛ توازنی ظریف که گویای روابط پیچیده اما کنترلشده میان دو قطب مذهبی شیعیان است.
