انتشار گزارشی از سوی خبرگزاری بلومبرگ درباره رایزنی‌های محرمانه وزیر امور خارجه ایران در نیویورک و پیشنهاد ادعایی تهران برای گره‌گشایی از پرونده هسته‌ای، بار دیگر فضای دیپلماسی پرنوسان میان ایران و غرب را به صدر اخبار آورد. این گزارش که بلافاصله با تکذیب قاطع یک مقام آگاه در خبرگزاری دولتی ایران (ایرنا) مواجه شد، فراتر از یک مجادله رسانه‌ای معمول، پرده از شکاف‌های راهبردی و تناقض‌های رفتاری در پرونده سیاست خارجی و مذاکرات تحریمی برمی‌دارد. بررسی ابعاد مختلف این رویداد، رویکرد متناقض دستگاه اجرایی و موضع‌گیری‌های نهادهای نظارتی و امنیتی در داخل ایران را نمایان می‌سازد.
جنجال رسانه‌ای در نیویورک: بازرسان در ازای لغو تحریم‌ها
بر اساس روایتی که بلومبرگ منتشر کرد و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های داخل ایران از جمله روزنامه «دنیای اقتصاد»، «اقتصادنیوز» و وب‌سایت‌های «تابناک» و «همشهری آنلاین» داشت، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در جریان رایزنی‌های دیپلماتیک خود در حاشیه نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ایده‌ای تازه را پیش کشیده است. به نوشته این رسانه آمریکایی، عراقچی در گفتگوهای خصوصی با همتایان اروپایی و منطقه‌ای مطرح کرده که تهران حاضر است در ازای لغو یا کاهش محسوس تحریم‌ها، دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده را مجدداً برقرار کند.
اشاره این گزارش به مراکزی چون نطنز، فردو و اصفهان است؛ تأسیساتی که در جریان تنش‌های نظامی اخیر هدف حملات موشکی و هوایی قرار گرفتند و از آن زمان تاکنون، سطح نظارت‌های بین‌المللی بر آن‌ها با چالش‌های فنی و امنیتی روبه‌رو بوده است. اگرچه بلومبرگ این اقدام احتمالی تهران را تلاشی برای «شکستن بن‌بست در مذاکرات صلح و کاهش تنش با واشینگتن» توصیف کرده، اما متن این پیشنهاد نشان‌دهنده یک بده‌بستان عمل‌گرایانه در حساس‌ترین بخش از زیرساخت‌های هسته‌ای است.
بخشی از استناد گزارش‌های رسانه‌ای به این محور، به مواضع اخیر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در سفر نیویورک بازمی‌گردد. پزشکیان در مصاحبه با رسانه‌های آمریکایی تأکید کرده بود که از نگاه دولت ایران، مانعی اصولی برای بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بازدید از سایت‌های هسته‌ای وجود ندارد. همین اظهارات بستری فراهم کرد تا طرح عراقچی در محافل دیپلماتیک غربی به‌مثابه یک سیگنال عملیاتی از سوی تهران تفسیر شود.
تکذیب به روایت «منبع آگاه»؛ راهبرد ابهام یا فرار از هزینه‌سازی؟
واکنش رسمی تهران به این گزارش سریع اما در چارچوبی غیررسمی رقم خورد. خبرگزاری دولتی ایرنا به نقل از یک «منبع آگاه»، گزارش بلومبرگ را «مطلقاً نادرست» دانست و تصریح کرد که در گفت‌وگوهای انجام‌شده با میانجی‌گران، «اساساً هیچ بحثی درباره موضوع هسته‌ای مطرح نشده است.»
این شیوه واکنش—استفاده از منابع بی‌نام برای تکذیب، به جای صدور بیانیه رسمی از سوی سخنگوی وزارت امور خارجه یا خود وزیر—در ادبیات ارتباطات سیاسی معنادار است. این الگو نشان می‌دهد دستگاه دیپلماسی می‌کوشد بدون بستن قطعی کانال‌های تنش‌زدایی با غرب، از شکل‌گیری فشار افکار عمومی و نهادهای بالادستی در داخل کشور جلوگیری کند. پرسش انتقادی این است که اگر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل و در میانجی‌گری با کشورهای منطقه‌ای و اروپایی پیرامون مسئله حیاتی رفع تحریم‌ها گفت‌وگو شده، چگونه ممکن است هسته مرکزی بحران، یعنی برنامه اتمی، به‌کلی مسکوت مانده باشد؟ نفی مطلق هرگونه بحث هسته‌ای، فاصله آشکاری با واقعیت‌های دیپلماتیک حاکم بر مذاکرات لغو تحریم دارد.
همچنین، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، اخیراً بارها تأکید کرده که نظارت‌ها در صورت وجود «اراده سیاسی» می‌تواند به‌سرعت از سر گرفته شود. در این شرایط، تکذیب صفر و صدی مذاکرات هسته‌ای توسط تهران، بیشتر شبیه یک مانور سیاسی جهت کنترل تبعات داخلی به نظر می‌رسد تا گزارشی دقیق از محتوای جلسات پشت‌درهای بسته.
فشار مجلس و تأکید بر شروط هفت‌گانه؛ دوصدایی ساختاری
دلیل اصلی هراس دولت از انتساب این‌گونه امتیازدهی‌ها را باید در تحولات داخلی ایران و موضع سرسختانه نهادهای قانون‌گذاری جستجو کرد. هم‌زمان با انتشار گزارش بلومبرگ و بازتاب‌های آن، اعضای پارلمان مواضع تندی علیه هرگونه سازش در این مقطع اتخاذ کردند.
فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرگزاری «خانه ملت»، ورود به مباحث هسته‌ای را به شدت نقد کرد. او با رد این‌گونه فضاسازی‌ها گفت: «تا پذیرش کامل شروط هفت‌گانه تهران از سوی ایالات متحده، هیچ مذاکره هسته‌ای در دستور کار جمهوری اسلامی ایران قرار نخواهد گرفت.» مالکی هدف از برجسته‌سازی پرونده هسته‌ای توسط آژانس و رسانه‌های غربی را «تلاشی برای ایجاد تنگنای زمانی و به حاشیه راندن شروط بنیادین ایران» ارزیابی کرد.
عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس همچنین با انتقاد از رفتارهای مدیرکل آژانس، اظهار داشت که گروسی در تلاش بوده تا با همسوسازی اقدامات خود با منافع کاخ سفید، زمینه‌ساز صعود خود به پست دبیرکلی سازمان ملل شود، اما امروز کارایی خود را از دست داده است. این نماینده مجلس با اشاره به رویکرد مقامات آمریکایی نظیر دونالد ترامپ که در اظهارات خود در برابر شروط تهران همواره بر مهار برنامه اتمی تأکید کرده‌اند، هرگونه عقب‌نشینی پیش از تضمین منافع ملی را مردود خواند.
فداحسین مالکی: تا پذیرش کامل شروط هفت‌گانه تهران از سوی ایالات متحده، هیچ مذاکره هسته‌ای در دستور کار جمهوری اسلامی ایران قرار نخواهد گرفت… برجسته‌سازی پرونده هسته‌ای توسط آژانس و رسانه‌های غربی تلاشی برای ایجاد تنگنای زمانی و به حاشیه راندن شروط بنیادین ایران است
این موضع پارلمانی نشان‌دهنده یک گسست هماهنگی عمیق است؛ از یک‌سو دولت چهاردهم به دنبال یافتن فرمول‌هایی برای احیای نظارت‌ها در قبال گشایش‌های اقتصادی است و از سوی دیگر، بخش‌های تأثیرگذار ساختار قدرت، هرگونه گام فنی را منوط به تسلیم طرف آمریکایی در برابر شروط تعیین‌شده می‌دانند.
کلاف سردرگم تأسیسات آسیب‌دیده و آینده دیپلماسی
ابعاد بحران کنونی با دوران پیشین مذاکرات تفاوت ماهوی دارد. پیشنهاد مطرح‌شده در گزارش بلومبرگ، نه فقط بازرسی‌های معمول، بلکه دسترسی به تأسیساتی را هدف قرار داده که در حملات اخیر خسارت دیده‌اند. صدور مجوز بازدید برای بازرسان از مراکزی که پس از تخریب، در وضعیت حساس بازسازی یا انتقال تجهیزات قرار دارند، از منظر نهادهای امنیتی تهران حامل ریسک بالای درز اطلاعات طبقه‌بندی‌شده است. پذیرش نظارت بین‌المللی بر زیرساخت‌های حساس، بدون دریافت تضمین‌های عملی و پایدار در لغو تحریم‌های بانکی و نفتی، از نگاه منتقدان داخلی اقدامی نامتوازن و تکرار تجارب ناکام گذشته تلقی می‌شود.
تکذیبیه شتاب‌زده تهران و ادعای عدم طرح موضوع هسته‌ای، منعکس‌کننده نوعی فلج تصمیم‌گیری در سیاست خارجی است. دولت از یک‌طرف نیاز مبرم به رفع تحریم‌ها برای مهار چالش‌های اقتصادی کشور دارد و از طرف دیگر، به دلیل بازدارنده‌های سیاسی و الزام به پایبندی به راهبردهای مجلس، فاقد اختیارات کافی برای ارائه امتیازهای ملموس به طرف‌های غربی است.
در غیاب یک راهبرد منسجم، انتشار گزارش‌های رسانه‌ای درباره «پیشنهادهای محرمانه» و تکذیب سراسیمه آن‌ها، تنها پیام سردرگمی را به پایتخت‌های غربی مخابره می‌کند. تا زمانی که در درون ساختار سیاسی ایران اجماعی روشن پیرامون نحوه ارتباط میان مسئله بازرسی‌های آژانس، دفاع از تمامیت تأسیسات و شرایط ورود به مذاکرات با ایالات متحده شکل نگیرد، پرونده هسته‌ای ایران در برزخ میان «دیپلماسی پنهان» و «تکذیب علنی» معلق خواهد ماند.
- دیپلماسی در سایه انکار؛ پشت‌پرده گزارش بلومبرگ درباره پیشنهاد هسته‌ای عراقچی و بن‌بست راهبردی تهران
- بحران پایدار در جنوب‌شرق؛ تلاقی آتش و مانیفست در سیستان و بلوچستان
- سایه رویارویی پنهان بر فراز لندن و دبی؛ بازداشت تبعه دوتابعیتی، تحقیقات تروریسم در امارات و تشدید بحران دیپلماتیک با ایران
- گسترش عملیات “طرد اقتصادی” آمریکا؛ تحریم خودروسازی، راه‌آهن و شبکه پنهان مالی رژیم ایران
- فلج شدن ناوگان اشباح جمهوری اسلامی در آب‌های آسیا؛ سرگردانی ده‌ها نفتکش و سقوط درآمد نفتی تهران به صفر
