رئیس دفتر ارتباط با دانش‌آموختگان دانشگاه علوم پزشکی تهران از مهاجرت بیش از 10 هزار فارغ‌التحصیل این دانشگاه به خارج از کشور طی سال‌های مختلف خبر داد. دکتر منصور گتمیری، در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا، تصریح کرد که این دانش‌آموختگان عمدتاً در رشته‌های پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی تحصیل کرده‌اند و کشورهای آمریکا و اروپای غربی را به عنوان مقاصد اصلی خود انتخاب کرده‌اند. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بحث مهاجرت متخصصان حوزه درمان و کادر پزشکی از ایران طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های جدی و مکرر در محافل رسمی و عمومی تبدیل شده است.
تشدید روند مهاجرت دانش‌آموختگان پزشکی
دکتر گتمیری با اشاره به گستردگی جامعه فارغ‌التحصیلان دانشگاه علوم پزشکی تهران که طی حدود 93 سال فعالیت رسمی دانشگاهی، بیش از 150 هزار نفر را تربیت کرده است، بیان داشت که دفتر ارتباط با دانش‌آموختگان، اطلاعات بیش از 60 تا 65 هزار نفر از این افراد را در اختیار دارد. وی تأکید کرد که روند مهاجرت در سال‌های اخیر همچنان ادامه داشته و به نظر می‌رسد انگیزه ماندن در کشور برای بخشی از دانش‌آموختگان کاهش یافته است. به گفته او، مهاجرت اغلب پس از پایان دوره‌های تحصیلی دانشگاهی، به ویژه در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای حرفه‌ای، مشاهده می‌شود. این مقام دانشگاهی هشدار داد که اگر برای افزایش جذابیت‌های علمی، حرفه‌ای و رفاهی در داخل کشور چاره‌اندیشی اساسی صورت نگیرد، امکان بازگشت این افراد تقویت نخواهد شد.
بیشتر بخوانید: گسترش نگران‌کننده «فقر قاعدگی» در ایران؛ جهش ۱.۵ برابری قیمت ملزومات بهداشتی زنان
آمار نگران‌کننده سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت
آمار منتشر شده از دانشگاه علوم پزشکی تهران تنها بخشی از تصویر گسترده‌تر مهاجرت نیروی انسانی متخصص از ایران است. بر اساس داده‌های سازمان نظام پزشکی ایران، که یک نهاد غیردولتی تنظیم‌کننده و صادرکننده مجوز برای حرفه پزشکی است، بین سال‌های 2021 تا 2023 (1400 تا 1402 شمسی)، بیش از 10 هزار پزشک برای دریافت گواهی “گود استندینگ” (Good Standing) اقدام کرده‌اند. این گواهی یک سند کلیدی برای مهاجرت و تأیید مدارک تحصیلی در خارج از کشور است. همچنین، طبق گزارش‌های رسمی در سال 2024 (1403 شمسی)، بیش از 7 هزار پزشک و 2 هزار و 300 متخصص از ایران مهاجرت کرده‌اند که این روند نسبت به سال‌های 2022 و 2023 (1401 و 1402 شمسی) رشد چشمگیری داشته است. در 8 ماه نخست سال جاری (1405 شمسی)، 4 هزار و 500 نفر دیگر از اعضای کادر درمان برای مهاجرت اقدام کرده‌اند. آمارها همچنین نشان می‌دهد که تعداد پزشکان ایرانی فعال در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) طی دهه گذشته از حدود 4 هزار نفر به بیش از 10 هزار نفر افزایش یافته است.
عوامل دافعه و جاذبه در مهاجرت پزشکان
دلایل متعددی برای افزایش تمایل پزشکان و کادر درمان به مهاجرت ذکر شده است. از جمله مهم‌ترین عوامل دافعه در ایران می‌توان به چالش‌های اقتصادی، کاهش ارزش پول ملی، تعرفه‌های درمانی غیرواقعی، عدم امنیت شغلی، فشار کاری بالا، و فرصت‌های محدود پیشرفت علمی و حرفه‌ای اشاره کرد. در سال 2025 (1404 شمسی)، معاون وزیر بهداشت اعلام کرد که حدود 30 هزار پزشک عمومی در رشته خود فعالیت نمی‌کنند و 30 هزار نفر دیگر نیز طی هفت سال گذشته متقاضی مهاجرت بوده‌اند، که در مجموع حدود 60 هزار پزشک عمومی یا غیرفعال هستند یا قصد مهاجرت دارند. همچنین، سخنگوی سازمان نظام پزشکی در اوت 2026 (مرداد 1405) هشدار داد که 81 درصد دستیاران پزشکی (رزیدنت‌ها) تمایل به مهاجرت دارند. در مقابل، کشورهای مقصد با ارائه حقوق و دستمزدهای بالاتر، محیط کاری ایمن‌تر، کیفیت زندگی مطلوب‌تر، و فرصت‌های آموزشی و شغلی مناسب برای اعضای خانواده، به عنوان عوامل جاذبه عمل می‌کنند. کشورهایی مانند آلمان، دانمارک، نروژ، ایرلند و هلند به دلیل کمبود نیروی متخصص و برنامه‌های جذب فعال، مقاصد جذابی محسوب می‌شوند.
بیشتر بدانید: مسمومیت گسترده در شهر باینگان؛ نمونه‌های بالینی شهر باینگان به تهران ارسال شد
پیامدهای جدی بر نظام سلامت کشور
مهاجرت گسترده متخصصان حوزه درمان پیامدهای منفی عمیقی بر نظام سلامت ایران بر جای گذاشته است. کمبود پزشک متخصص در برخی رشته‌ها، خالی ماندن ظرفیت‌های دستیاری در تخصص‌های حیاتی مانند فوریت‌های پزشکی و جراحی عمومی، و کاهش دسترسی مردم به خدمات تخصصی، به ویژه در مناطق محروم، از جمله این پیامدها هستند. در نوامبر 2024 (آبان 1403)، رئیس سازمان نظام پرستاری از کمبود 100 هزار پرستار در کشور خبر داد و خواستار افزایش دستمزدها برای حفظ کادر درمان شد. این وضعیت منجر به افزایش بار کاری و فشار روانی بر پزشکان و کادر درمان باقی‌مانده شده و کیفیت خدمات درمانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از دست رفتن سرمایه انسانی متخصص، کاهش ظرفیت‌های پژوهشی و نوآوری در علوم پزشکی، و هدر رفت سرمایه‌گذاری‌های کلان کشور در تربیت این نیروها، از دیگر ابعاد این بحران است. بانک جهانی در سال 2021 (1400 شمسی)، هزینه سالانه فرار مغزها از ایران را حدود 50 میلیارد دلار برآورد کرده بود، در حالی که برخی تحلیلگران این رقم را تا 150 میلیارد دلار در سال نیز تخمین زده‌اند.
بیشتر بخوانید: بحران خاموش درمان؛ خروج سالانه ۵ هزار پرستار از بیمارستان‌های کشور
واکنش‌های متفاوت مقامات و هشدارهای کارشناسان
در حالی که برخی از مقامات، از جمله بهرام عین‌اللهی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در دسامبر 2022 (آذر 1401) مهاجرت پزشکان را “فضاسازی رسانه‌ای” خوانده و وضعیت نیروی انسانی متخصص را “خوب” توصیف کرده بودند، دیگر مسئولان دیدگاه متفاوتی دارند. محمد رئیس‌زاده، رئیس کل سازمان نظام پزشکی ایران، در ژوئن 2023 (خرداد 1402) تأکید کرد که باید چالش مهاجرت پزشکان و متخصصان را پذیرفت و تصور نکرد که این آمارها “جوسازی یا دروغ‌پراکنی” است. سعید کریمی، معاون درمان وزارت بهداشت نیز در فوریه 2024 (بهمن 1402) اذعان داشت که آمار دقیقی در این خصوص در اختیار وزارتخانه نیست و وزارت امور خارجه باید این آمار را اعلام کند. کارشناسان و سازمان‌های صنفی پزشکی بارها نسبت به پیامدهای این روند هشدار داده‌اند. در مارس 2024 (اسفند 1402)، خبرگزاری ایرنا در گزارشی به مهاجرت پزشکان نام‌آوری مانند دکتر محمد مهدوی، رئیس بخش پیوند قلب کودکان، اشاره کرد و آن را “دردناک” خواند. این گزارش‌ها و آمارها نشان می‌دهد که پدیده مهاجرت متخصصان پزشکی از ایران، با وجود انکار یا کم‌اهمیت جلوه دادن آن از سوی برخی، به یک واقعیت نگران‌کننده تبدیل شده است که نیازمند توجه جدی و راهکارهای مؤثر برای حفظ سرمایه‌های انسانی در کشور است.
