در آخرین تحولات مربوط به بحران زیست‌محیطی پایتخت عراق، یک منبع امنیتی امروز چهارشنبه ۱۲ اوت ۲۰۲۶ (۲۱ مرداد ۱۴۰۵) در گفتگو با شبکه تلویزیونی السومریه، علت نهایی انتشار بوی شدید و آزاردهنده گوگرد در آسمان بغداد را فاش کرد.
به گفته این منبع، سوزاندن گسترده زباله و پسماندها در محدوده پادگان نظامی قدیمی الرشید (معسكر الرشید) واقع در جنوب بغداد، عامل اصلی انتشار این بوی نامطبوع بوده است. این اقدام غیرقانونی در ساعات گذشته موجب ایجاد ابر غلیظی از آلاینده‌ها در جو پایتخت شده و به بروز موارد متعدد تنگی نفس و خفگی خفیف در میان ساکنان محله‌های جنوبی بغداد انجامیده است.
اعتراضات گسترده شهروندان و درخواست مداخله از وزیر محیط‌زیست
پیش از افشاگری این منبع امنیتی، خبرگزاری شفق نیوز در گزارش‌های روز سه‌شنبه ۱۱ اوت ۲۰۲۶ (۲۰ مرداد ۱۴۰۵) از تداوم انتشار این بوی تند و آزاردهنده برای دومین روز پیاپی خبر داده بود. ساکنان مناطق مختلف بغداد، به‌ویژه در بخش‌های وسیعی از کرانه رصافه و محله‌های جنوب‌شرقی از جمله مجتمع مسکونی بسمایه، با انتشار پیام‌های گسترده در شبکه‌های اجتماعی از استشمام بویی غلیظ شبیه به سوختن کبریت و گوگرد ابراز نگرانی شدید کردند.
ساکنان این مناطق با گلایه از سوزش شدید گلو، سوزش چشم و مشکلات حاد تنفسی، ناچار به بستن تمامی منافذ، پنجره‌ها و درهای منازل خود شدند. در همین راستا، شهروندان مجتمع مسکونی بسمایه با برپایی کارزارهای مجازی در شبکه‌های اجتماعی، مستقیماً از سروه عبدالواحد، وزیر محیط‌زیست عراق و سایر نهادهای متولی خواستند تا به شکل فوری و قاطع برای مهار این فاجعه زیست‌محیطی اقدام کنند. بر اساس گزارش‌های محلی، هم‌زمان با افزایش دمای هوا در پایتخت، شدت اثرگذاری این گازهای سمی بر مجاری تنفسی شهروندان دوچندان شده و تداوم آن موجی از نگرانی‌های عمومی را به دنبال داشته است.
پیشینه تکرار بحران و هشدارهای پیشین دیدبان‌های زیست‌محیطی
این اولین باری نیست که پایتخت‌نشینان عراقی با پدیده خفه‌کننده بوی گوگرد مواجه می‌شوند. به گزارش رسانه‌های محلی، بغداد پیش از این در گزارش‌های ثبت‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۳ خرداد ۱۴۰۵) و ۱۳ فوریه ۲۰۲۶ (۲۴ بهمن ۱۴۰۴) نیز با موج‌های مشابهی از انتشار گازهای سمی و نامطبوع مواجه شده بود. تکرار پیاپی این پدیده نشان‌دهنده ناکارآمدی اقدامات پیشگیرانه دولتی در مهار کانون‌های تولید آلاینده و کنترل فعالیت‌های مخرب زیست‌محیطی است.
در همین زمینه، مرصد عراق الاخضر (دیدبان عراق سبز) در بیانیه‌ای که در مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت/خرداد ۱۴۰۵) منتشر کرده بود، صراحتاً هشدار داد که به دلیل تداوم فعالیت‌های صنعتی آلاینده، روائح کبريت و گوگرد بار دیگر به آسمان پایتخت باز خواهند گشت. این نهاد غیردولتی در بیانیه‌های خود اعلام کرده بود که وجود بیش از ۱۰ هزار فعالیت صنعتی آلاینده در اطراف بغداد، شامل کارخانه‌های تولید آسفالت و کوره‌های آجرپزی که از سوخت‌های سنگین و غیراستاندارد مانند نفت سیاه استفاده می‌کنند، عامل اصلی تولید پیاپی این گازهای سمی در اتمسفر منطقه است که در روزهای ساکن بودن هوا، مستقیماً به داخل شهر نفوذ می‌کنند.
ریشه‌های ساختاری آلایندگی و صنایع غیرقانونی اطراف بغداد
بحران آلودگی هوای بغداد ناشی از یک فرآیند فرسایشی و طولانی‌مدت است. پایتخت عراق به دلیل تراکم بالای جمعیت، کمبود شدید پوشش گیاهی و کمربند سبز مناسب، و همچنین بافت فشرده ساختمان‌های بتنی، پتانسیل بالایی برای حبس آلاینده‌ها در طبقات پایین جو دارد. یکی از چالش‌های بزرگ در این حوزه، فعالیت گسترده کارخانه‌های بدون مجوز در حومه شهر است. بر اساس گزارش‌های فنی وزارت محیط‌زیست عراق، بسیاری از این کارخانه‌ها پس از پلمب و توقیف توسط نیروهای پلیس زیست‌محیطی، تحت حمایت‌های غیرقانونی و با امضای تعهدنامه‌های صوری، ظرف چند روز مجدداً فعالیت خود را آغاز می‌کنند و فرآیند آلایندگی را از سر می‌گیرند.
علاوه بر کوره‌های آجرپزی و کارخانه‌های آسفالت، نیروگاه‌های برق حرارتی نظیر نیروگاه الدوره نیز با سوزاندن سوخت‌های سنگین با درصد گوگرد بالا، سهم عمده‌ای در تیره و تار کردن آسمان بغداد دارند. از سوی دیگر، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل شهری، ترافیک سنگین روزانه و تکیه شهروندان به هزاران ژنراتور دیزلی محلی برای تأمین برق خانگی، غلظت اکسیدهای نیتروژن و دی‌اکسید گوگرد را به سطح بی‌سابقه‌ای رسانده است. این بحران ساختاری، بغداد را در رده‌های نخست آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار داده است؛ به طوری که در گزارش‌های سالانه سازمان‌های بین‌المللی پایش کیفیت هوا از جمله پلتفرم سوئیسی آی‌کیو ایر (IQAir)، پایتخت عراق معمولاً در رتبه‌های دوم تا هفتم آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار می‌گیرد.
پیامدهای بهداشتی و فقدان راهکارهای راهبردی
ادامه این وضعیت زنگ خطر را برای سلامت عمومی بیش از ۹ میلیون ساکن بغداد به صدا درآورده است. باسم الغرابی، نماینده پارلمان عراق از فراکسیون اشراقات کانون، در فوریه ۲۰۲۶ (بهمن ۱۴۰۴) هشدار داد که نرخ مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا در عراق به شکل نگران‌کننده‌ای افزایش یافته و سالانه ده‌ها هزار نفر قربانی آسیب‌های تنفسی و قلبی می‌شوند. آلاینده‌هایی مانند ذرات معلق کمتر از ۲٫۵ میکرون و گاز دی‌اکسید گوگرد، تأثیرات مخرب و مستقیمی بر سیستم عصبی و تنفسی کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به آسم دارند و هزینه‌های درمانی سنگینی را بر دوش خانواده‌ها می‌گذارند.
با وجود اقدامات نظارتی موقتی نظیر بسته شدن موقت مسیرهای منتهی به پادگان الرشید برای جلوگیری از ورود کامیون‌های حامل زباله یا تعطیلی چندروزه کارخانه‌های آسفالت، دولت عراق هنوز نتوانسته است یک برنامه راهبردی بلندمدت را برای مقابله با این بحران به مرحله اجرا بگذارد. نهادهایی مانند هیئت عالی نزاهت عراق پیش از این هشت اقدام راهبردی را برای بهبود کیفیت هوا پیشنهاد داده بودند که از آن جمله می‌توان به نصب سیستم‌های فیلتراسیون پیشرفته در کارخانه‌ها، الزام صنایع به رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و انتقال صنایع سنگین به مناطق بسیار دور از محدوده شهری اشاره کرد؛ با این حال، فقدان نظارت قاطع و نفوذ صاحبان صنایع مانع از تحقق کامل این اهداف شده است. تا زمان اجرای این برنامه‌های راهبردی، به شهروندان بغداد به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر توصیه می‌شود تا حد امکان از حضور در فضاهای باز خودداری کرده و از ماسک‌های محافظتی استاندارد استفاده کنند.
