در پی اجرایی شدن بسته جدید تحریمهای هوانوردی ایالات متحده علیه خطوط هوایی جمهوری اسلامی ایران، دولت عراق تحرکات دیپلماتیک فشردهای را برای دستیابی به یک چارچوب توافقی با واشنگتن آغاز کرده است. دفتر رسانهای نخستوزیر عراق بهطور رسمی اعلام کرد که بغداد در حال «گفتوگوی مستقیم» با واشنگتن است تا برخی از فرودگاههای این کشور از دامنه تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایران مستثنا شوند؛ درخواستی که با تکیه بر دلایل بشردوستانه از جمله تردد بیماران، دانشجویان و سفرهای زیارتی مطرح شده است.
این مانور دیپلماتیک بغداد در شرایطی صورت میگیرد که توقف کامل پروازهای خطوط هوایی ایران به چهار فرودگاه اصلی عراق (بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه)، علاوه بر اختلال عمیق در مناسبات روزمره و مذهبی میان دو کشور، حاکمیت و اقتصاد این کشور عربی را در برابر یک چالش ساختاری جدی قرار داده است.
دومینوی توقف پروازها و تهدید دسترسی دلاری
بحران کنونی از اواسط شهریورماه و پس از آن کلید خورد که وزارت خزانهداری آمریکا در چارچوب سیاست تشدید فشار اقتصادی، ۳۶ نهاد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی مسافربری، را به فهرست تحریمهای ثانویه اضافه کرد. در این چارچوب، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، رسماً اظهار کرد که از اول مهرماه، ارائه هرگونه خدمات زمینی، فرودگاهی، سوخترسانی و فروش بلیت به هواپیماهای ایرانی میتواند ارائهدهندگان این خدمات را در سراسر جهان با خطر قطع دسترسی به سامانه مالی و بانکی مبتنی بر دلار روبهرو کند.
پیامدهای این هشدار با سرعتی چشمگیر در منطقه نمایان شد؛ کشورهایی نظیر امارات متحده عربی، عمان، گرجستان و جمهوری آذربایجان پروازهای ایرانی را لغو کردند. در عراق نیز روند توقف از اول مهر در فرودگاه بینالمللی بغداد آغاز شد و سپس در سوم مهرماه به فرودگاه نجف و فرودگاههای اقلیم کردستان (اربیل و سلیمانیه) سرایت کرد.
بر اساس دادههای فرودگاهی و گزارشهای رسانهای در منطقه، اگرچه بخشنامههای متعددی از سوی نهادهای دولتی صادر شد، اما موتور محرک اصلی این توقف، خودداری شرکتهای ارائهدهنده خدمات فرودگاهی و زمینی (مانند شرکت «دناتا» در اقلیم کردستان) از سرویسدهی به پروازهای ایرانی به دلیل هراس از تحریمهای بانکی آمریکا بود. از این منظر، فرودگاه نجف با لغو روزانه حدود ۱۸ پرواز متعلق به ۹ شرکت ایرانی، با بیشترین ضربه عملیاتی و شوک ناگهانی مسافران مواجه شد؛ وضعیتی که سازمان هواپیمایی کشوری ایران را نیز ناگزیر ساخت فروش بلیتها را تعلیق و استرداد کامل مبالغ را آغاز کند.
زیانهای دوجانبه اقتصادی و سرگردانی شهروندان
تصمیم تعلیق پروازها در کوتاهمدت، فشارهای سنگینی بر شهروندان عادی و بخش خصوصی تحمیل کرده است. سالانه دهها هزار دانشجوی عراقی در دانشگاههای ایران تحصیل میکنند و هزاران بیمار عراقی برای درمان در مراکز درمانی تهران و مشهد حضور مییابند. لغو این مسیرهای ارتباطی، مسافران را ناگزیر به استفاده از مسیرهای پرمخاطره زمینی با طول سفری بیش از ۱۲ ساعت از طریق گذرگاههای مرزی کرده است.
عبدالستار الصالحی: ممنوعیت ورود هواپیماهای ایرانی به فرودگاهها و آسمان عراق، روزانه بیش از ۲ میلیارد دینار عراقی به درآمدهای غیرنفتی خزانه دولت خسارت وارد میکند
با این حال، پیامدها صرفاً به مسائل انسانی محدود نمانده است. کارشناسان و چهرههای اقتصادی در داخل عراق نسبت به تبعات مالی مستقیم این تصمیم برای دولت بغداد هشدار دادهاند. عبدالستار الصالحی، از اعضای ائتلاف الانبار، در گفتوگو با رسانههای عراقی اعلام کرد که ممنوعیت ورود هواپیماهای ایرانی به فرودگاهها و آسمان عراق، روزانه بیش از ۲ میلیارد دینار عراقی به درآمدهای غیرنفتی خزانه دولت خسارت وارد میکند. کاهش عوارض عبور از حریم هوایی، افت چشمگیر درآمدهای مربوط به خدمات فرودگاهی و ضربه به صنعت گردشگری زیارتی در شهرهای نجف و کربلا، این اقدام را از دید منتقدان داخلی به تصمیمی هزینهزا در مقطع کسری بودجه این کشور تبدیل کرده است.
فشار جناحهای پارلمانی و چالش حاکمیت ملی
اتخاذ چنین تصمیمی از سوی بغداد، شکافهای سیاسی در پارلمان و جامعه عراق را بار دیگر فعال کرد. گروههای سیاسی عمده، از جمله ائتلاف چارچوب هماهنگی، حزبالدعوه، فراکسیون بدر و نمایندگان استان بصره، این رویکرد را مورد انتقاد صریح قرار دادند. چهرههایی نظیر هادی العامری، تصمیم وزارت خزانهداری آمریکا را مصداق «محاصره ظالمانه» دانستند و حامد الموسوی، سخنگوی فراکسیون بدر، همراهی با آن را «تسلیم شدن در برابر خواستههای خارجی» و «سابقهای خطرناک» برای حاکمیت عراق برشمرد.
در همین چارچوب، ابراهیم السکینی، عضو ائتلاف دولت قانون، در مصاحبه با خبرگزاری المعلومه تأکید کرد که فشار بر عراق برای توقف پروازها نقض حاکمیت کشور و تلاشی برای تنشآفرینی میان تهران و بغداد است. وی نسبت به اقدامات متقابل هشدار داد و یادآور شد که دو کشور در بخشهای راهبردی متعددی، بهویژه در حوزه تأمین انرژی، شبکه توزیع مواد غذایی و خطوط انتقال کالا در تنگه هرمز، وابستگی متقابل دارند. عدنان فیجان، نایبرئیس اول پارلمان عراق نیز صراحتاً اخطار داد که پیوند انرژی میان دو کشور انکارناپذیر است و تنش در روابط میتواند بخش عمدهای از ظرفیت تولید برق عراق را که وابسته به گاز صادراتی ایران است، به خطر بیندازد.
این نارضایتیها تنها در دالانهای دیپلماسی باقی نماند؛ برگزاری تجمعات اعتراضی در بغداد (میدان التحریر) و استان بصره علیه همسویی با تحریمهای واشنگتن، دولت را بیش از پیش در تنگنای افکار عمومی قرار داد.
آزمون دشوار موازنه میان نفوذ دلار و منافع ژئوپلیتیک
تحلیل ساختار تصمیمگیری دولت عراق نشان میدهد که بغداد گرفتار یک تعارض کلاسیک شده است: از یک سو، نظام مالی، فروش نفت و دسترسی ارزی عراق مستقیماً به سازوکارهای فدرالرزرو و نهادهای مالی آمریکا وابسته است که نقض بیمحابای قوانین آن، میتواند اقتصاد شکننده عراق را با بحران نقدینگی و تسویهحساب مواجه سازد؛ از سوی دیگر، بستن مرزهای هوایی به روی دومین شریک ژئوپلیتیک و اقتصادی خود، هزینههای سیاسی و امنیتی سنگینی در داخل کشور تولید میکند.
ورود دولت عراق به مذاکره مستقیم با آمریکا برای کسب معافیتهای استثنایی در برخی فرودگاهها، راهبردی با هدف خرید زمان و ایجاد یک «منطقه خاکستری» است. بغداد با بازتعریف این سفرها در قالب مقاصد صرفاً «درمانی، دانشگاهی و زیارتی»، تلاش دارد ادبیات تحریم را از فاز سیاسی-امنیتی به فاز بشردوستانه منتقل کند تا واشنگتن را به اعطای معافیتی مشابه معافیتهای واردات گاز و برق وادارد.
موفقیت یا شکست این مذاکرات نشان خواهد داد که آیا عراق توانایی حفظ استقلال حداقلی در تصمیمگیریهای فرودگاهی خود را در برابر چتر بازدارنده تحریمهای ثانویه آمریکا دارد، یا اینکه شبکه حملونقل منطقهای ایران باید خود را با محدودیتهای بلندمدت و تکیه بر گذرگاههای زمینی و مقاصد گزینشی تطبیق دهد.
- استیصال رژیم در مهار بحران انرژی و پناه بردن به همسایگان؛ فرافکنی جنگی در برابر ناترازی تاریخی برق
- فاجعه کمبود دارو و جهش ۵۰۰ درصدی قیمتها در ایران؛ تاوان ماجراجوییهای نظامی رژیم بر دوش بیماران
- «رئیسجمهور کارهای نیست»؛ خلعید از دیپلماسی در اوج جنگ و مناقشه بر سر «خیانت»
- مخمصه بغداد میان تحریمهای واشنگتن و منافع با تهران؛ تلاش برای گشایش «دالان هوایی بشردوستانه»
- پافشاری تهران بر شروط بازگشایی هرمز؛ اصرار بر اهرم ژئوپلیتیک در شرایط فرسایش موازنه قدرت
