تحولات روزهای اخیر در خلیج فارس از ورود تقابل دریایی ایران و آمریکا به مرحلهای تازه حکایت دارد. همزمان با گزارشها درباره انتقال نفت در نزدیکی جزیره خارک و آمادهباش کاروان نفتکشهای ایرانی برای عبور از تنگه هرمز، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) دامنه هشدارهای محاصره را گسترش داده است. توقف چهارماهه صادرات نفت از شاهرگ اقتصاد ایران، تهران را به آزمودن معادلات بازدارندگی جدید سوق داده و واشنگتن را در دوراهی تنش نظامی یا عقبنشینی تدریجی قرار داده است.

عملیات در سایه و تشدید مقررات محاصره
به گزارش جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵ بلومبرگ به نقل از دادههای «کپلر» و سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای»، نفتکش تحریمشده «اولیم» که از مردادماه با حدود یک میلیون بشکه نفت خام در شرق خارک متوقف بود، سهشنبه ۲۶ آبان ۲۰۰ هزار بشکه نفت را در جنوب این جزیره به نفتکش غیرتحریمشده «هائو فان» منتقل کرد. این عملیات با خاموش کردن سامانههای شناسایی خودکار (AIS) و جعل موقعیت کشتی دوم در نزدیکی عمان انجام شد؛ هرچند کپلر بعید میداند این حجم اندک توجیه اقتصادی برای صادرات به بازارهای جهانی داشته باشد.
سنتکام روز چهارشنبه ۲۷ آبان هشدار داد کشتیهایی که در دریا از شناورهای مشمول محاصره محموله دریافت کنند، حتی بدون ورود به آبهای ایران ناقض محاصره تلقی شده و قابل توقیفاند. در مقابل، «تانکرترکرز» پنجشنبه از بارگیری یک نفتکش دیگر خبر داد و همزمان «صابرین نیوز» و کانال ۱۴ اسرائیل از آمادهباش بیش از ۱۴ نفتکش ایرانی با پرچم ایران در خارک برای شکستن محاصره و حرکت به سوی چین گزارش دادند.
محاصره دریایی آمریکا که ۲۴ فروردین آغاز و در خرداد پس از تفاهم موقت اسلامآباد متوقف شد، با شکست آن تفاهم از ۲۳ تیر از سر گرفته شد. از آن زمان، جزیره خارک به عنوان محل بارگیری ۸۵ تا ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران عملاً متوقف شده و بندر جاسک نیز فاقد ظرفیت جایگزینی آن است. به گزارش سازمان اتحاد علیه ایران هستهای، از تیرماه تاکنون از ۵۸ بارگیری شناساییشده تنها ۸ مورد در خارک بوده و هیچ محموله نفت خامی نتوانسته از محاصره دریای عمان عبور کند.

تضاد روایتها درباره تنگه هرمز و تغییر آرایش تجارت نفت
این تحرکات با روایتهای متضادی درباره جریان انرژی در تنگه هرمز همراه شده است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز پنجشنبه به شبکه فاکسنیوز گفت عبور نفت و فرآوردههای پالایششده از این آبراه افزایش یافته است. با این حال، روزنامه «دنیای اقتصاد» به قلم کسری غفوری و با استناد به دادههای «ورتکسا» و «بیآراس» گزارش داد که در پی ناامنی برای ابرنفتکشها (که ۷۲ درصد ترافیک هرمز را تشکیل میدادند)، صادرکنندگانی چون عراق، کویت و قطر به کشتیهای کوچکتر «سوئزماکس» و «آفراماکس» روی آوردهاند که ضمن ثبت رکورد صادراتی در اکتبر، هزینه کرایه را به بیش از نصف کاهش داده است.
در همین حال، خبرگزاری «فارس» و پایگاه «انتخاب» به نقل از بلومبرگ، کپلر و سمیر مدنی از تانکرترکرز از افت شدید هفتههای اخیر خبر میدهند: خروجی نفت هرمز در سه هفته گذشته نصف شده، ورود ابرنفتکشهای خالی از اواخر آگوست ۴۰ درصد کاهش یافته و عبور کشتیهای گاز طبیعی مایع (الانجی) در هفته اخیر از میانگین ۸ فروند به تنها ۲ فروند رسیده است.

پیامهای بازدارندگی تهران و تنگنای واشنگتن
آمادهباش نفتکشهای ایرانی با هشدارهای غیررسمی اما صریح همراه بوده است. محمد عنایتی نجفآبادی، خبرنگار نزدیک به محافل نظامی، در یادداشتی که خبرگزاری فارس آن را بازنشر داد، با اشاره به عملیاتی شدن «ایده فریدون» (ارجاعی نمادین به عبور فریدون از اروندرود در شاهنامه) تهدید کرد هرگونه اخلال در مسیر نفتکشهای ایرانی، «انفجار در تأسیسات نفتی امارات، عربستان، قطر، کویت، عمان و بحرین» را به دنبال خواهد داشت.
در سوی دیگر، گزارشهای «اکوایران» (به نقل از آکسیوس و والاستریت ژورنال) حاکی از آن است که دونالد ترامپ پس از دیدار با سران چین و روسیه، تصمیمگیری درباره ایران را به پس از اول ژانویه موکول کرده است. این تعلل با فشار سنگین اسرائیل، از جمله سفر رومن گوفمن رئیس موساد به واشنگتن، برای ازسرگیری حملات مشترک پیش از تغییر ترکیب کنگره به سود دموکراتها و پایان احتمالی دولت موقت نتانیاهو همزمان شده است. با وجود اعزام ناو «تئودور روزولت» و سامانههای پاتریوت به منطقه، نگرانی کاخ سفید از تلافیجویی علیه تأسیسات انرژی خلیج فارس و مخالفت کشورهای عربی و اروپایی، مانع تصمیم نهایی برای حمله بوده است.

قمار پرریسک در مرز جنگ یا سناریوی پنیر سوئیسی
برآیند دادهها نشان میدهد هر دو طرف بر لبه محاسباتی پرخطر حرکت میکنند. به نوشته اکوایران به نقل از تحلیل تریتا پارسی، تهران با درک تردیدهای ترامپ میکوشد با عبور دادن مستقیم نفتکشها و گره زدن محاصره به امنیت انرژی همسایگان، خطوط گسل را تغییر دهد؛ حرکتی که ممکن است ترامپ را به سوی «سناریوی پنیر سوئیسی» سوق دهد؛ یعنی اعلام پیروزی، حفظ تحریمها روی کاغذ و سست کردن تدریجی اجرای محاصره در عمل برای پرهیز از جنگ.
اما از نگاهی انتقادی، این راهبرد برای هر دو پایتخت آسیبپذیر است. اگرچه فشار شدید مالی ناشی از تعطیلی خارک انگیزه تهران را توضیح میدهد، اما تهدید تأسیسات نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس ریسک بزرگی دارد: این اقدام میتواند دولتهای عربی را که اکنون مخالف حمله آمریکا هستند، به سمت حمایت از اقدام نظامی سوق دهد و با تشدید فضای تقابل، حاشیه خطای محاسباتی را افزایش دهد. در مقابل، سناریوی کنارهگیری خاموش واشنگتن نیز بدون توافق بر سر برنامه هستهای، آتشبس منطقهای و لغو رسمی تحریمها، نه به ثبات پایدار میانجامد و نه گره اقتصادی ایران را بهطور قانونی میگشاید، بلکه بحران را در وضعیت شکننده «نه جنگ، نه صلح» معلق نگه میدارد.
- خیز تهران برای ازسرگیری صادرات نفت و هشدار آمریکا؛ جابهجایی خطوط گسل در خلیج فارس؟
- تقویم سرنوشتساز ژانویه؛ تقابل کاخ سفید و کنگره جدید، فشار تلآویو و دیپلماسی دوحه در سایه تهدیدهای تهران
- زمستان ۱۴۰۵ زیر سایه کسری ۴۰۰ میلیون مترمکعبی گاز؛ تلاقی بحران ساختاری و آسیبهای جنگی در شبکه انرژی ایران
- تداوم فشارهای حقوق بشری بر تهران در سایه صدور احکام سنگین قضایی و تحولات میدانی اجرای مجازاتها در ایران
- افزایش احتمال موج جدید حملات سهمگین آمریکا به رژیم ایران؛ تشدید درگیریها در خلیج فارس و بنبست کامل مذاکرات
